Vizantijski period označava dugu istorijsku epohu tokom koje je istočni deo nekadašnjeg jedinstvenog Rimskog carstva, sa prestonicom u Konstantinopolju, opstao i razvijao se kao samostalna civilizacija još čitav milenijum nakon pada svog zapadnog dela 476. godine nove ere, sve do konačnog osvajanja Konstantinopolja od strane Osmanskog carstva 1453. godine. Iako su njegovi stanovnici sebe tokom čitave ove epohe nazivali Rimljanima (Romaioi), a svoju državu Rimskim carstvom, moderna istoriografija je, radi jasnijeg razlikovanja od klasičnog, latinski govorećeg zapadnog Rima, ovaj istočni, grčki govoreći i sve više hrišćanski entitet nazvala Vizantijskim carstvom, prema starijem grčkom imenu grada Vizantion, na čijem mestu je podignuta prestonica Konstantinopolj.
Vizantijski period predstavlja jedan od najdužih, najsloženijih i, uprkos tome, često nedovoljno poznatih perioda evropske i mediteranske istorije, tokom kog je nastala jedinstvena civilizacija koja je spojila rimsko pravno i političko nasleđe, grčki jezik i kulturu, te pravoslavno hrišćanstvo u kompleksnu i dugovečnu sintezu koja je duboko oblikovala razvoj istočne Evrope, Balkana, Rusije i šireg pravoslavnog sveta sve do danas.
U ovom opširnom članku detaljno ćemo objasniti kada je počeo Vizantijski period i kako se razvijao kroz vekove, koje su bile njegove ključne institucije i dostignuća, ko su bili najznačajniji vizantijski vladari, kakva je bila uloga religije i kulture, kao i okolnosti njegovog konačnog pada i dugoročno nasleđe koje je ostavio savremenom svetu.
Kada je počeo Vizantijski period
Osnivanje Konstantinopolja
Početak Vizantijskog perioda obično se vezuje za 330. godinu nove ere, kada je rimski car Konstantin Veliki svečano posvetio novu prestonicu na mestu stare grčke kolonije Vizantion, na strateški izuzetno povoljnom položaju koji je kontrolisao vodeni prolaz između Evrope i Azije, kao i trgovinske puteve između Crnog i Sredozemnog mora. Ovaj grad, nazvan Konstantinopolj („Konstantinov grad“) u čast svog osnivača, postao je novo političko, ekonomsko i kulturno središte istočnog dela Rimskog carstva, postepeno preuzimajući ulogu koju je ranije imao sam Rim.
Podela carstva i formalni početak
Iako je administrativna podela Rimskog carstva na istočni i zapadni deo započela još ranije, kroz reforme cara Dioklecijana krajem trećeg veka, trajna i nepovratna podela dogodila se 395. godine nove ere, nakon smrti cara Teodosija I, kada je carstvo formalno podeljeno između njegova dva sina. Od ovog trenutka, istočni i zapadni deo nikada više nisu bili ujedinjeni pod jednim vladarom, čime mnogi istoričari upravo ovu godinu smatraju formalnim početkom nezavisnog postojanja onoga što će kasnije biti poznato kao Vizantijsko carstvo.
Alternativni pristupi periodizaciji
Neki istoričari, insistirajući na kontinuitetu rimskog identiteta, smatraju da je neprikladno govoriti o „početku“ Vizantijskog carstva kao odvojenog entiteta, budući da su njegovi stanovnici sebe i institucije svoje države doživljavali kao direktan i neprekinut nastavak klasičnog Rimskog carstva, čije nastanak, razvoj i konačan pad zapadnog dela detaljno opisujemo u posebnom sveobuhvatnom članku Šta je bilo Rimsko carstvo. Prema ovom gledištu, termin „Vizantijsko carstvo“ predstavlja isključivo moderni istoriografski konstrukt koji olakšava periodizaciju, ali koji sami savremenici tog perioda nikada nisu koristili niti prepoznavali kao oznaku posebnog političkog entiteta.
Ključne faze Vizantijskog perioda
Rani vizantijski period (330–717. n.e.)
Rana faza Vizantijskog carstva obuhvatala je period neposredno nakon podele carstva, kada je Konstantinopolj, uprkos gubitku kontrole nad zapadnim provincijama tokom petog veka, ostao snažan i stabilan politički i ekonomski centar. Ovaj period doneo je i vladavinu cara Justinijana I u šestom veku, čiji su ambiciozni vojni pohodi privremeno povratili kontrolu nad delovima Italije, severne Afrike i Španije, uz istovremeno sprovođenje monumentalne kodifikacije rimskog prava poznate kao Justinijanov kodeks, kao i izgradnju veličanstvene crkve Aja Sofije, jednog od najimpresivnijih arhitektonskih dostignuća čitave svetske istorije.
Srednji vizantijski period (717–1204. n.e.)
Nakon perioda ozbiljnih teritorijalnih gubitaka usled arapskih osvajanja tokom sedmog veka, koja su carstvo lišila bogatih provincija Egipta, Sirije i severne Afrike, Vizantijsko carstvo je ušlo u fazu konsolidacije i reforme, uključujući uvođenje sistema vojno-administrativnih provincija poznatih kao teme, koji je omogućio efikasniju odbranu preostale teritorije. Ovaj period je takođe obeležen dugotrajnom verskom krizom poznatom kao ikonoklazam (borba oko upotrebe verskih slika), kao i kasnijim periodom kulturnog i teritorijalnog procvata poznatim kao makedonska renesansa, tokom desetog i jedanaestog veka, kada je carstvo pod dinastijom koju je osnovao Vasilije I doživelo jednu od svojih poslednjih velikih faza teritorijalne ekspanzije i kulturnog prosperiteta.
Kasni vizantijski period (1204–1453. n.e.)
Kasna faza Vizantijskog carstva obeležena je dubokom krizom izazvanom Četvrtim krstaškim ratom 1204. godine, tokom kog su zapadnoevropski krstaši, umesto da se bore protiv muslimanskih sila na Bliskom istoku, osvojili i opljačkali samu prestonicu Konstantinopolj, privremeno uspostavljajući takozvano Latinsko carstvo na vizantijskoj teritoriji. Iako je vizantijska vlast obnovljena 1261. godine pod dinastijom Paleologa, carstvo nikada nije povratilo svoju raniju moć i teritorijalni obim, postepeno se svodeći na sve manju teritoriju oko same prestonice, suočeno sa rastućom pretnjom od strane Osmanskog carstva koje je konačno osvojilo Konstantinopolj 1453. godine.
Politički sistem i administracija
Uloga cara
Na čelu Vizantijskog carstva nalazio se car (vasileus), čija je vlast, slično kasnijem rimskom dominatu, bila apsolutna i sakralizovana, zasnovana na konceptu vladara kao Božjeg predstavnika na zemlji, čija je dužnost bila da štiti pravoslavnu veru i vodi carstvo prema božanskom planu. Za razliku od zapadnoevropskih srednjovekovnih monarhija, vizantijski car nije bio vezan striktnim naslednim pravom, već je legitimnost vlasti u velikoj meri zavisila od vojne podrške, popularnosti i, ne retko, uspešnog državnog udara, što je dovelo do izuzetno turbulentne političke istorije sa čestim smenama dinastija i vladara.
Birokratija i administracija
Vizantijsko carstvo je nasledilo i dodatno razvilo sofisticiran birokratski aparat rimskog carstva, uključujući razgranatu mrežu civilnih i vojnih zvaničnika, finansijsku administraciju zaduženu za prikupljanje poreza, kao i diplomatsku službu poznatu po izuzetnoj sofisticiranosti u vođenju odnosa sa susednim silama, uključujući upotrebu složenih ceremonijala, diplomatskih darova i strateških brakova kako bi se osigurala bezbednost i uticaj carstva bez nužnog pribegavanja skupim vojnim sukobima.
Vojna organizacija
Vizantijska vojska, oslanjajući se na nasleđe rimske vojne organizacije, razvila je tokom vekova sopstvene specifične institucije, uključujući već pomenuti sistem tema, kroz koji su vojnici dobijali zemljišne posede u zamenu za vojnu službu, kao i elitne jedinice poput čuvene varjaške garde, sastavljene od plaćenika skandinavskog i kasnije anglosaksonskog porekla, zadužene za ličnu zaštitu cara. Vizantijska vojska je takođe bila poznata po upotrebi sofisticiranog naoružanja poput grčke vatre, zapaljive tečnosti čiji sastav je ostao državna tajna i koja je odigrala ključnu ulogu u odbrani Konstantinopolja od brojnih opsada tokom vekova.
Religija i kultura Vizantijskog carstva
Pravoslavno hrišćanstvo
Pravoslavno hrišćanstvo predstavljalo je centralni stub vizantijskog identiteta i državnog sistema, sa carem koji je, iako formalno nije bio verski poglavar, igrao ključnu ulogu u verskim pitanjima kroz sazivanje crkvenih sabora i imenovanje visokih crkvenih dostojanstvenika, uspostavljajući sistem poznat kao cezaropapizam, u kome su svetovna i verska vlast bile tesno isprepletene. Ova bliska veza između crkve i države razlikovala je Vizantiju od zapadnoevropskog modela, gde je papa u Rimu zadržavao znatno veći stepen nezavisnosti od svetovnih vladara.
Veliki raskol crkava
Postepeno udaljavanje između istočnog, grčko-pravoslavnog i zapadnog, latinsko-katoličkog hrišćanstva, uzrokovano teološkim razlikama, pitanjima crkvene jurisdikcije i rastućim kulturnim i jezičkim jazom između Konstantinopolja i Rima, kulminiralo je Velikim raskolom 1054. godine, formalnim razdvajanjem hrišćanske crkve na Istočnu pravoslavnu i Zapadnu katoličku crkvu, podelu koja traje do današnjeg dana i koja je dodatno pogoršala odnose između Vizantije i zapadnoevropskih hrišćanskih sila, doprinevši, između ostalog, i tragičnom razaranju Konstantinopolja tokom Četvrtog krstaškog rata.
Umetnost, arhitektura i nauka
Vizantijska civilizacija ostavila je izuzetno bogato kulturno nasleđe, uključujući prepoznatljiv umetnički stil karakterisan zlatnim mozaicima i ikonama religiozne tematike, monumentalnu arhitekturu poput već pomenute Aja Sofije sa njenom revolucionarnom kupolom, kao i značajan doprinos očuvanju i prenošenju antičkog grčkog i rimskog znanja, uključujući dela klasičnih filozofa i naučnika, koja su preko vizantijskih učenjaka i biblioteka kasnije, posebno nakon pada Konstantinopolja 1453. godine i emigracije mnogih vizantijskih intelektualaca na zapad, značajno doprinela evropskoj renesansi.
Najznačajniji vizantijski vladari
Konstantin Veliki i Justinijan I
Pored Konstantina Velikog, osnivača prestonice i prvog rimskog cara koji je legalizovao hrišćanstvo, najznačajniji rani vizantijski vladar bio je Justinijan I (527–565. n.e.), čija je vladavina predstavljala poslednji veliki pokušaj obnove jedinstva nekadašnjeg rimskog sveta kroz vojna osvajanja, uz istovremeno dalekosežno zakonodavno nasleđe kroz Justinijanov kodeks, koji je vekovima kasnije poslužio kao osnova za razvoj mnogih evropskih pravnih sistema.
Vasilije II i makedonska dinastija
Car Vasilije II (976–1025. n.e.), poznat po nadimku „Ubica Bugara“ zbog svojih uspešnih vojnih pohoda protiv Bugarskog carstva, predstavlja vrhunac teritorijalne i vojne moći Vizantije tokom perioda makedonske renesanse, kada je carstvo, nakratko, ponovo postalo dominantna sila istočnog Mediterana i Balkana, pre nego što je usledio period postepenog opadanja tokom narednih vekova.
Poslednji car – Konstantin XI Paleolog
Poslednji vizantijski car, Konstantin XI Paleolog, poginuo je herojski braneći Konstantinopolj tokom finalne osmanske opsade 29. maja 1453. godine, simbolički okončavajući hiljadugodišnju tradiciju rimske carske vlasti na istoku. Njegova smrt i pad prestonice predstavljaju jedan od najznačajnijih prekretničkih datuma u čitavoj svetskoj istoriji, tradicionalno uzet kao formalni kraj srednjeg veka i početak ranog modernog perioda evropske istorije.
Pad Vizantijskog carstva
Postepeno slabljenje nakon 1204. godine
Nakon razornog osvajanja Konstantinopolja tokom Četvrtog krstaškog rata 1204. godine i perioda latinske vladavine, obnovljeno Vizantijsko carstvo pod dinastijom Paleologa nikada više nije povratilo svoju raniju teritorijalnu i ekonomsku moć, postepeno gubeći kontrolu nad sve većim delovima Male Azije i Balkana pred rastućom pretnjom Osmanskog carstva, koje je tokom četrnaestog i petnaestog veka postepeno okruživalo sve smanjeniju vizantijsku teritoriju.
Konačna opsada i pad Konstantinopolja
Konačna i odlučujuća opsada Konstantinopolja dogodila se u proleće 1453. godine, kada je osmanski sultan Mehmed II, uz upotrebu tada revolucionarne artiljerije sposobne da probije drevne, dotad neosvojive gradske zidine, nakon nekoliko nedelja opsade konačno osvojio grad 29. maja 1453. godine. Ovaj događaj formalno je okončao Vizantijski period i, samim tim, poslednji preostali ostatak antičke rimske državnosti, otvarajući put Osmanskom carstvu da preuzme kontrolu nad velikim delom istočnog Mediterana i jugoistočne Evrope narednih vekova.
Nasleđe Vizantijskog perioda
Uticaj na istočnu Evropu i pravoslavni svet
Nasleđe Vizantijskog perioda ostalo je duboko utisnuto u kulturu, religiju i političke tradicije istočne Evrope i šireg pravoslavnog sveta, posebno kroz širenje pravoslavnog hrišćanstva, ćiriličnog pisma i vizantijskih pravnih i administrativnih koncepata među slovenskim narodima, uključujući Srbe, Bugare i Ruse, čije su srednjovekovne države u velikoj meri oblikovane vizantijskim modelom vladavine, umetnosti i crkvene organizacije. Nakon pada Konstantinopolja, Moskva je sebe počela da naziva „Trećim Rimom“, direktno se pozivajući na nasleđe vizantijske carske i verske tradicije.
Poređenje sa ranijim antičkim civilizacijama
Vizantijsko carstvo, kao neposredni naslednik grčko-rimskog sveta, na fascinantan način je spojilo nasleđe različitih ranijih civilizacija istočnog Mediterana. Njegov politički sistem, zasnovan na apsolutnoj, sakralizovanoj carskoj vlasti, predstavljao je u mnogo čemu bliži nastavak drevnih monarhijskih tradicija Bliskog istoka, poput one koju su vekovima ranije razvili egipatski vladari opisani u posebnom članku Ko su bili faraoni Egipta, nego direktan nastavak grčkog demokratskog eksperimenta iz klasične Atine, čije smo poreklo, funkcionisanje i nasleđe detaljno opisali u posebnom članku Šta je bila antička grčka demokratija – iako je vizantijska kultura, jezik i intelektualna tradicija u velikoj meri i dalje bila duboko ukorenjena upravo u grčkom klasičnom nasleđu.
Arheološko i kulturno nasleđe
Slično monumentalnim građevinama ranijih antičkih civilizacija, uključujući impresivne egipatske piramide čiju izgradnju i tehnike detaljno opisujemo u posebnom članku Šta su piramide i kako su građene, Vizantijsko carstvo je iza sebe ostavilo izuzetno bogato arhitektonsko i umetničko nasleđe, uključujući crkve, manastire i tvrđave razasute širom nekadašnje teritorije carstva, od kojih mnoge, poput same Aja Sofije, i danas predstavljaju vrhunska svetska kulturna dobra i ključne turističke i verske lokacije.
Ekonomija i trgovina Vizantijskog carstva
Konstantinopolj kao trgovinski centar
Zahvaljujući svom izuzetnom geografskom položaju na raskrsnici Evrope i Azije, Konstantinopolj je tokom čitavog Vizantijskog perioda predstavljao jedan od najznačajnijih trgovinskih centara sveta, kroz koji su prolazili karavani i brodovi noseći svilu, začine i luksuznu robu sa istoka ka evropskim tržištima, kao i sirovine i poljoprivredne proizvode iz Crnomorskog basena. Ova strateška pozicija omogućavala je carstvu da prikuplja značajne prihode od carina i trgovačkih dozvola, čineći ga tokom većeg dela njegove istorije jednim od ekonomski najmoćnijih entiteta Mediterana.
Zlatni novac i monetarna stabilnost
Vizantijsko carstvo je vekovima održavalo izuzetno stabilnu monetarnu politiku zasnovanu na zlatnom novčiću poznatom kao solid (ili nomizma), koji je zahvaljujući svojoj doslednoj težini i čistoći zlata postao svojevrsna međunarodna rezervna valuta antičkog i ranosrednjovekovnog sveta, korišćena u trgovini od zapadne Evrope do Indije. Ova monetarna stabilnost, održavana čak i tokom perioda ozbiljnih vojnih i političkih kriza, predstavljala je jedan od ključnih faktora dugovečnosti i ekonomske otpornosti vizantijske države.
Zanatska proizvodnja i luksuzna roba
Pored trgovine, značajan deo vizantijske ekonomije počivao je na razvijenoj zanatskoj proizvodnji, posebno u oblasti tekstila, gde je carstvo, nakon što je tajno pribavilo tehnologiju proizvodnje svile iz Kine u šestom veku, razvilo sopstvenu, izuzetno profitabilnu industriju svilenih tkanina, koje su, zajedno sa umetnički obrađenim predmetima od zlata, srebra i slonovače, predstavljale cenjenu izvoznu robu i diplomatske darove širom srednjovekovnog sveta.
Svakodnevni život u Vizantijskom carstvu
Društvena struktura
Vizantijsko društvo bilo je organizovano kroz slojevitu hijerarhiju koja je uključivala carsku porodicu i dvorsku aristokratiju na vrhu, zatim sloj visokih vojnih i crkvenih dostojanstvenika, gradsko stanovništvo sastavljeno od trgovaca i zanatlija okupljenih u profesionalna udruženja slična kasnijim srednjovekovnim esnafima, te seosko stanovništvo koje je činilo većinu populacije carstva i bavilo se poljoprivredom na državnim, crkvenim ili privatnim posedima. Za razliku od nekih ranijih antičkih društava, vizantijsko roblje, iako je postojalo, nije igralo centralnu ekonomsku ulogu poput one koju je imalo u klasičnom grčkom ili rimskom periodu.
Obrazovanje i pismenost
Vizantijsko carstvo je, za razliku od velikog dela istovremene zapadne Evrope tokom ranog srednjeg veka, održalo relativno visok nivo pismenosti i formalnog obrazovanja, posebno u urbanim centrima poput samog Konstantinopolja, gde su postojale škole koje su podučavale gramatiku, retoriku i filozofiju zasnovanu na klasičnom grčkom nasleđu, omogućavajući kontinuitet intelektualne tradicije koja je sezala unazad sve do antičke grčke civilizacije i njenih filozofskih i političkih dostignuća.
Zaključak
Vizantijski period, koji je trajao od osnivanja Konstantinopolja 330. godine, ili formalne podele carstva 395. godine, pa sve do pada prestonice pod osmansku vlast 1453. godine, predstavlja jedan od najdužih, najsloženijih i istorijski najznačajnijih perioda evropske i mediteranske civilizacije. Kroz spoj rimskog pravnog i administrativnog nasleđa, grčkog jezika i kulture, te pravoslavnog hrišćanstva, Vizantijsko carstvo je razvilo jedinstvenu civilizaciju koja je, uprkos brojnim krizama, teritorijalnim gubicima i unutrašnjim previranjima, uspela da opstane čitav milenijum nakon pada svog zapadnog rimskog dela, ostavljajući trajno nasleđe koje je duboko oblikovalo razvoj istočne Evrope, Rusije i šireg pravoslavnog sveta. Bez obzira na to da li ga posmatramo kao direktan nastavak antičkog Rima ili kao posebnu, jedinstvenu civilizaciju, neosporno je da Vizantijski period zaslužuje mesto među najznačajnijim poglavljima čitave svetske istorije, čije nasleđe i danas oblikuje kulturni, verski i politički identitet miliona ljudi širom sveta.
Kompletan vodič kroz istoriju Antike i starog veka pročitajte ovde.
Najčešće postavljana pitanja (FAQ)
1. Šta je bio Vizantijski period? Vizantijski period je istorijska epoha tokom koje je istočni deo Rimskog carstva, sa prestonicom u Konstantinopolju, opstao kao samostalna civilizacija od 330. do 1453. godine nove ere.
2. Kada je počeo Vizantijski period? Najčešće se uzima 330. godina nove ere, kada je car Konstantin Veliki osnovao Konstantinopolj, iako se ponekad kao početak uzima i 395. godina, godina trajne podele carstva.
3. Kada je propao Vizantijski period? Propao je 29. maja 1453. godine, kada su osmanske trupe pod sultanom Mehmedom II osvojile Konstantinopolj.
4. Zašto se istočno rimsko carstvo naziva Vizantijskim? Moderni istoričari koriste ovaj naziv prema starom grčkom imenu grada Vizantion, iako su njegovi stanovnici sebe smatrali Rimljanima.
5. Ko je osnovao Konstantinopolj? Konstantinopolj je osnovao rimski car Konstantin Veliki 330. godine nove ere.
6. Ko je bio Justinijan I? Justinijan I bio je vizantijski car u šestom veku, poznat po vojnim osvajanjima i kodifikaciji rimskog prava poznatoj kao Justinijanov kodeks.
7. Šta je bila Aja Sofija? Aja Sofija je veličanstvena crkva izgrađena u Konstantinopolju za vreme Justinijana I, poznata po revolucionarnoj arhitektonskoj kupoli.
8. Šta je bio Veliki raskol? Veliki raskol iz 1054. godine bio je formalno razdvajanje hrišćanske crkve na Istočnu pravoslavnu i Zapadnu katoličku crkvu.
9. Šta se desilo tokom Četvrtog krstaškog rata? Godine 1204. zapadnoevropski krstaši osvojili su i opljačkali Konstantinopolj, uspostavivši privremeno Latinsko carstvo.
10. Ko je bio poslednji vizantijski car? Poslednji car bio je Konstantin XI Paleolog, poginuo tokom odbrane Konstantinopolja 1453. godine.
11. Ko je osvojio Konstantinopolj 1453. godine? Konstantinopolj je osvojio osmanski sultan Mehmed II nakon dugotrajne opsade.
12. Šta je bila grčka vatra? Grčka vatra bila je zapaljiva tečnost čiji je sastav bio državna tajna, korišćena u odbrani Konstantinopolja od brojnih opsada.
13. Šta je cezaropapizam? Cezaropapizam je sistem u kome je vizantijski car imao značajan uticaj i nad verskim pitanjima, tesno povezujući svetovnu i crkvenu vlast.
14. Šta je bila varjaška garda? Varjaška garda bila je elitna vojna jedinica sastavljena od skandinavskih i kasnije anglosaksonskih plaćenika, zadužena za ličnu zaštitu cara.
15. Kako je Vizantijsko carstvo uticalo na slovenske narode? Uticalo je kroz širenje pravoslavnog hrišćanstva, ćiriličnog pisma i vizantijskih pravnih i kulturnih tradicija među Srbima, Bugarima i Rusima.
16. Šta je makedonska renesansa? Makedonska renesansa bio je period kulturnog i teritorijalnog procvata Vizantije tokom desetog i jedanaestog veka, pod dinastijom koju je osnovao Vasilije I.
17. Da li je Vizantijsko carstvo bilo isto što i Rimsko carstvo? Njegovi stanovnici su sebe smatrali direktnim nastavkom Rimskog carstva, dok moderna istoriografija koristi poseban naziv radi lakše periodizacije.
18. Šta je sistem tema u vizantijskoj vojsci? Sistem tema bio je vojno-administrativna organizacija u kojoj su vojnici dobijali zemljišne posede u zamenu za vojnu službu.
19. Zašto se Moskva nazivala „Trećim Rimom“? Nakon pada Konstantinopolja, Moskva je preuzela simboličko nasleđe vizantijske carske i verske tradicije, nazivajući sebe nastavljačem rimskog i vizantijskog carstva.
20. Koliko je dugo trajao Vizantijski period? Trajao je oko 1.123 godine, računajući od osnivanja Konstantinopolja 330. godine do njegovog pada 1453. godine.
21. Šta je bio Justinijanov kodeks? Justinijanov kodeks bio je sveobuhvatna kodifikacija rimskog prava sprovedena za vreme cara Justinijana I, koja je uticala na kasnije evropske pravne sisteme.
22. Ko su bili Paleolozi? Paleolozi su bili poslednja vizantijska carska dinastija, koja je vladala od obnove carstva 1261. godine do konačnog pada 1453. godine.
23. Kakvo je kulturno nasleđe ostavilo Vizantijsko carstvo? Ostavilo je bogato umetničko, arhitektonsko i intelektualno nasleđe, uključujući očuvanje antičkog grčkog znanja koje je kasnije doprinelo evropskoj renesansi.
Za dodatne sadržaje i teme, posetite Enciklo.rs.