Aleksandar I Karađorđević je jedna od ključnih ličnosti jugoslovenske istorije XX veka – vojskovođa iz Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata, regent koji je proglasio ujedinjenje Južnih Slovena 1918. godine, i kralj koji je 1929. godine zemlji dao ime Kraljevina Jugoslavija. Njegova vladavina obeležena je i vojnom slavom i diktaturom, a život mu je tragično okončan atentatom u Marseju 1934. godine. U ovom tekstu detaljno objašnjavamo ko je bio kralj Aleksandar, kako je došao na presto, kako je vladao i zašto je ubijen.
Ovaj članak nadovezuje se na tekst o Kraljevini Jugoslaviji, čiji je Aleksandar bio centralna figura, i predstavlja deo serije evergreen tekstova o istoriji jugoslovenskih naroda.
Osnovni podaci o kralju Aleksandru I Karađorđeviću
- Pun naziv: Aleksandar I Karađorđević, poznat i kao Kralj Ujedinitelj
- Datum rođenja: 16. decembar 1888.
- Mesto rođenja: Cetinje, tadašnja Knjaževina Crna Gora
- Datum smrti: 9. oktobar 1934.
- Mesto smrti: Marsej, Francuska
- Mesto sahrane: Crkva Svetog Đorđa na Oplencu
- Dinastija: Karađorđević
- Titule tokom života: regent prestolonaslednik Kraljevine Srbije (1914–1918), regent Kraljevine SHS (1918–1921), kralj Srba, Hrvata i Slovenaca (1921–1929), kralj Jugoslavije (1929–1934)
- Prethodnik: otac, kralj Petar I Karađorđević
- Naslednik: sin, kralj Petar II Karađorđević
Poreklo i detinjstvo
Roditelji i porodica
Aleksandar je rođen kao četvrto dete i drugi sin Petra Karađorđevića (kasnijeg kralja Petra I) i kneginje Zorke, ćerke crnogorskog kralja Nikole I Petrovića. U trenutku Aleksandrovog rođenja, njegov otac Petar još uvek nije bio kralj Srbije – dinastija Karađorđević u tom periodu nije bila na vlasti, dok je Srbijom vladala rivalska dinastija Obrenović.
Rani gubitak majke
Kneginja Zorka preminula je kada je Aleksandar imao svega dve godine, od komplikacija pri porođaju mlađeg brata Andrije, koji je i sam umro ubrzo nakon rođenja. Aleksandar je zbog toga veći deo detinjstva proveo u Crnoj Gori, kod porodice svoje majke.
Školovanje u Ženevi i Sankt Peterburgu
Osnovnu školu Aleksandar je završio u Ženevi, u Švajcarskoj, nakon čega je nastavio vojno školovanje u prestižnom Paževskom korpusu u Sankt Peterburgu, u Ruskom carstvu. Ruska prestonica i vojna tradicija ostavile su trajan uticaj na njegovo kasnije vojno i političko formiranje.
Sveobuhvatni vodič kroz istoriju Jugoslavije i 20. vek možete pročitati ovde.
Povratak u Srbiju i put do prestola
Majski prevrat i dolazak dinastije Karađorđević na vlast
Godine 1903. u Srbiji je izveden Majski prevrat, u kojem je ubijen kralj Aleksandar Obrenović sa suprugom Dragom, čime je dinastija Obrenović prestala da postoji. Aleksandrov otac, Petar Karađorđević, izabran je za novog kralja Srbije – Petra I. Time se dinastija Karađorđević, posle 45 godina, vratila na srpski presto, a mladi Aleksandar se vratio iz Rusije u Srbiju radi nastavka školovanja.
Odricanje princa Đorđa i Aleksandar kao prestolonaslednik
Aleksandrov stariji brat, princ Đorđe Karađorđević, prvobitno je bio prestolonaslednik. Međutim, usled snažnog pritiska političkih krugova (Đorđe je bio poznat po plahovitoj i skandalima praćenoj naravi), on se 27. marta 1909. godine odrekao prava na presto u korist mlađeg brata Aleksandra, koji je od tada postao zvanični prestolonaslednik Kraljevine Srbije.
Vojna karijera i reforma vojske
Kao prestolonaslednik, Aleksandar se posvetio vojnim poslovima. U svojstvu generalnog inspektora vojske, dao je značajan doprinos reformi i modernizaciji srpske vojske uoči predstojećih ratova sa Osmanskim carstvom.
Karakter i lični stav prema vojsci
Savremenici su Aleksandra opisivali kao ozbiljnog, povučenog i izrazito posvećenog dužnosti čoveka, sklonog radu više nego javnom nastupu, za razliku od svog impulsivnijeg starijeg brata Đorđa. Ova crta karaktera obeležiće i njegov kasniji pristup vladavini, u kojoj je lično i detaljno pratio vojna i državna pitanja.
Aleksandar kao vojskovođa u Balkanskim ratovima
Zapovednik Prve armije
Tokom Balkanskih ratova (1912–1913), princ Aleksandar je formalno komandovao Prvom armijom srpske vojske. Iako je stvarno vojno rukovođenje u velikoj meri bilo u rukama iskusnih generala i načelnika štaba, Aleksandar je kao vrhovni komandant stekao veliku vojničku slavu.
Pobede kod Kumanova i na Bregalnici
Vojska pod njegovom nominalnom komandom izvojevala je odlučujuće pobede u bici kod Kumanova i bici na Bregalnici, što ga je učvrstilo u javnosti kao jednog od najslavnijih srpskih ratnih komandanata tog perioda.
Drugi balkanski rat i sukob sa Bugarskom
Tokom Drugog balkanskog rata 1913. godine, kada je Bugarska napala svoje dotadašnje saveznike, Aleksandrova Prva armija odigrala je ključnu ulogu u odbijanju bugarskog napada, posebno u odlučujućoj bici na Bregalnici, čime je Srbija zadržala i proširila teritorije stečene u prvom ratu.
Regentstvo od 1914. godine
Usled sukoba između vojnih i civilnih vlasti na novooslobođenim teritorijama, kao i unutrašnje političke krize, kralj Petar I je odlučio da povuče kraljevsku vlast na sina. Aleksandar je 24. juna 1914. godine postao regent i preuzeo vođenje državnih poslova, samo nekoliko dana pre Sarajevskog atentata koji će pokrenuti Prvi svetski rat.
Aleksandar tokom Prvog svetskog rata
Vrhovni komandant srpske vojske
Kao regent, Aleksandar je bio vrhovni komandant srpske vojske tokom celog Prvog svetskog rata. Oslanjajući se na iskustvo predsednika vlade Nikole Pašića i snagu vojske, nastojao je da u izuzetno teškim okolnostima zaštiti srpske državne interese.
Albanska golgota i povlačenje vojske
Tokom velikog povlačenja srpske vojske preko planina Albanije u zimu 1915–1916, poznatog kao Albanska golgota, Aleksandar je delio sudbinu vojnika, često boraveći uz njih na frontu, što mu je dodatno učvrstilo ugled među vojskom i narodom. Ove izuzetno teške ratne godine ostavile su trajne posledice i po njegovo zdravlje.
Proboj Solunskog fronta
Srpska vojska, uz saveznike, uspela je da 1918. godine probije Solunski front, što je bio jedan od ključnih vojnih uspeha koji je doveo do brzog oslobođenja srpske teritorije i otvorio put ka ujedinjenju Južnih Slovena iste godine.
Regent Aleksandar i proglašenje ujedinjenja 1918. godine
Prijem delegacije Narodnog vijeća
Na kraju Prvog svetskog rata, delegacija Narodnog vijeća Države Slovenaca, Hrvata i Srba stigla je u Beograd sa zahtevom za ujedinjenje sa Kraljevinom Srbijom. Regent Aleksandar je 1. decembra 1918. godine u ime svog oca, kralja Petra I, primio adresu ove delegacije i zvanično proglasio ujedinjenje u novu državu – Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca.
Aleksandar kao kralj (1921–1934)
Nasleđivanje prestola 1921. godine
Kralj Petar I preminuo je 16. avgusta 1921. godine, nakon čega je regent Aleksandar formalno postao kralj Aleksandar I, vladar Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Vidovdanski ustav i parlamentarna kriza
Iste godine, 28. juna 1921., donet je Vidovdanski ustav, kojim je uspostavljeno centralizovano uređenje države. Tokom 1920-ih, politički život u zemlji obeležen je čestim vladinim krizama i oštrim sukobima između srpskih i hrvatskih političkih stranaka.
Atentat u Narodnoj skupštini 1928. godine
Politička kriza je kulminirala 20. juna 1928. godine, kada je u Narodnoj skupštini pucano na poslanike Hrvatske seljačke stranke, pri čemu je njihov vođa Stjepan Radić kasnije preminuo od zadobijenih rana. Ovaj događaj doveo je do dubokog rascepa u državi i direktno je uticao na Aleksandrovu sledeću odluku.
Uvođenje lične vlasti – Šestojanuarska diktatura
Suočen sa neuspehom parlamentarnog sistema da reši krizu, kralj Aleksandar je 6. januara 1929. godine ukinuo ustav, raspustio Narodnu skupštinu, zabranio političke stranke sa nacionalnim obeležjem i preuzeo ličnu vlast. Ovaj period istoriografija naziva Šestojanuarskom diktaturom.
Promena imena države u Kraljevinu Jugoslaviju
Kao deo iste politike, kralj Aleksandar je 3. oktobra 1929. godine preimenovao državu u Kraljevinu Jugoslaviju, uz podelu na devet banovina, u nastojanju da promoviše ideju jedinstvene jugoslovenske nacije iznad postojećih nacionalnih identiteta.
Oktroisani ustav iz 1931. godine
Godine 1931, kralj Aleksandar je lično nametnuo (oktroisao) novi ustav kojim je formalno vraćen parlamentarni život, ali uz izborni sistem koji je snažno favorizovao vladajuću stranku, čime je stvarna vlast ostala koncentrisana u rukama kralja.
Porodični život kralja Aleksandra
Brak sa kraljicom Marijom
Kralj Aleksandar je 1922. godine stupio u brak sa princezom Marijom od Rumunije, ćerkom rumunskog kralja Ferdinanda I. Venčanje je održano u Beogradu i predstavljalo je i spoljnopolitički čin, budući da je učvršćivalo saveznički odnos sa Rumunijom u okviru Male antante. Iz ovog braka rođena su tri sina: Petar (kasniji kralj Petar II, rođen 1923), Tomislav (rođen 1928) i Andrej (rođen 1929).
Odnos prema deci i dvorski život
Iako je kao vladar bio poznat po strogosti i ozbiljnosti, u porodičnom krugu Aleksandar se, prema svedočanstvima savremenika, trudio da svojoj deci obezbedi obrazovanje slično sopstvenom, uz snažan naglasak na vojnoj disciplini i dužnosti prema državi, što je posebno oblikovalo odrastanje njegovog najstarijeg sina i naslednika, budućeg kralja Petra II.
Ubistvo kralja Aleksandra u Marseju 1934. godine
Poseta Francuskoj i cilj putovanja
U jesen 1934. godine, kralj Aleksandar je otputovao u zvaničnu posetu Francuskoj, sa ciljem učvršćivanja saveza protiv sve agresivnije nacističke Nemačke. Ova poseta trebalo je da ojača spoljnopolitičku poziciju Kraljevine Jugoslavije u sve nestabilnijoj Evropi.
Atentat od 9. oktobra 1934.
Prilikom svečane vožnje kroz Marsej, 9. oktobra 1934. godine, kralj Aleksandar je ubijen u atentatu koji je izvela ekstremistička mreža povezana sa ustaškim pokretom Ante Pavelića i unutrašnjom makedonskom revolucionarnom organizacijom (VMRO). Neposredni izvršilac atentata bio je Vlado Černozemski, pripadnik VMRO-a, koji je odmah potom ubijen na licu mesta. U istom atentatu život je izgubio i francuski ministar spoljnih poslova Luj Bartu.
Sahrana i počast naroda
Vest o kraljevoj smrti duboko je potresla čitavu Jugoslaviju. Njegovo telo je brodom prevezeno iz Marseja do Splita, a zatim vozom, uz zaustavljanja u brojnim gradovima gde su se građani opraštali od pokojnog vladara, sprovedeno kroz zemlju do Oplenca, gde je sahranjen u Crkvi Svetog Đorđa, zadužbini njegovog oca kralja Petra I. Narodna skupština i Senat Kraljevine Jugoslavije posthumno su mu dodelili naziv Viteški kralj Aleksandar I Ujedinitelj.
Međunarodni odjek atentata
Ubistvo kralja Aleksandra izazvalo je snažne reakcije širom Evrope – na njegovoj sahrani prisustvovali su predstavnici brojnih evropskih kraljevskih dvorova i vlada, a događaj u Marseju često se navodi kao jedan od prvih filmski zabeleženih atentata na državnika, budući da su filmske kamere snimile trenutak napada.
Istraga i posledice po Italiju
Kasnija istraga povezala je organizatore atentata sa logorima za obuku ustaških emigranata na teritoriji fašističke Italije i Mađarske, što je dodatno zaoštrilo odnose Kraljevine Jugoslavije sa ove dve zemlje i privremeno dovelo pitanje pred Društvo naroda u Ženevi.
Nasleđivanje prestola i namesništvo
Pošto je Aleksandrov najstariji sin, Petar II, u trenutku očeve smrti imao samo jedanaest godina, vlast do njegovog punoletstva preuzelo je namesništvo, na čijem je čelu bio kraljev rođak, knez Pavle Karađorđević, uz dr Iva Perovića i dr Radenka Stankovića kao ostale članove namesništva. Ovaj period trajao je sve do vojnog puča u martu 1941. godine, koji je doveo do formalnog preuzimanja vlasti od strane mladog kralja Petra II.
Odnos kralja Aleksandra prema hrvatskom pitanju
Jedan od najsloženijih izazova njegove vladavine bio je odnos prema hrvatskim političkim zahtevima za većom autonomijom. Iako je lično verovao u ideologiju integralnog jugoslovenstva kao rešenje nacionalnih sporova, kraljeva centralistička politika i uvođenje diktature 1929. godine dodatno su otuđili deo hrvatske političke javnosti, umesto da smire tenzije nastale još u vreme Vidovdanskog ustava. Ova napetost nastavila se i nakon njegove smrti, sve do potpisivanja Sporazuma Cvetković–Maček 1939. godine.
Odnosi sa susednim zemljama
Kralj Aleksandar je aktivno radio na jačanju regionalnih saveza – bio je jedan od pokretača Male antante, saveza sa Čehoslovačkom i Rumunijom uspostavljenog 1920–1921. godine, usmerenog protiv mogućeg mađarskog revizionizma i restauracije Habsburga. Kasnije je, već kao kralj, podržao i uspostavljanje Balkanskog pakta 1934. godine sa Grčkom, Rumunijom i Turskom, iako ga zbog atentata iste godine nije dočekao na snazi.
Istorijski značaj kralja Aleksandra Karađorđevića
Kralj Aleksandar I ostaje jedna od najkontroverznijih, ali i najznačajnijih figura jugoslovenske istorije. S jedne strane, simbol je ujedinjenja Južnih Slovena i vojne slave iz Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata. S druge strane, njegova lična vladavina i Šestojanuarska diktatura ostavile su dubok trag na politički razvoj zemlje i doprinele nacionalnim tenzijama koje će obeležiti čitav period postojanja Kraljevine Jugoslavije, sve do njenog sloma 1941. godine.
Kralj Aleksandar u istorijskom sećanju
Ocene o kralju Aleksandru kroz istoriju su se menjale zavisno od političkog konteksta. U međuratnoj Jugoslaviji bio je slavljen kao Ujedinitelj i simbol državnog jedinstva, dok su ga kritičari, posebno u hrvatskoj i drugim delovima javnosti, optuživali za centralizaciju vlasti i gušenje nacionalnih posebnosti. U periodu socijalističke Jugoslavije, monarhijski period, uključujući i Aleksandrovu vladavinu, tumačen je pretežno kritički, kao doba klasnih i nacionalnih nejednakosti, dok se u savremenoj Srbiji njegov lik ponovo vrednuje u kontekstu vojne i državničke uloge iz perioda Balkanskih ratova i Prvog svetskog rata.
Spomenici i obeležja
U znak sećanja na kralja Aleksandra, u više gradova bivše Jugoslavije podizani su spomenici i nazivani trgovi i ulice njegovim imenom, mada su mnogi od njih uklonjeni ili preimenovani nakon 1945. godine, u periodu socijalističke Jugoslavije. U poslednje decenije, u Srbiji je obnovljeno interesovanje za njegovu ličnost, uz podizanje novih spomen-obeležja.
Kompletan vodič o istoriji druge Jugoslavije: Šta je bila SFRJ? – pročitajte ovde.
Kratak pregled ključnih datuma iz života kralja Aleksandra
Radi lakšeg snalaženja, u nastavku dajemo hronološki pregled najvažnijih datuma vezanih za život i vladavinu kralja Aleksandra Karađorđevića:
- 16. decembar 1888. – rođenje na Cetinju
- 1903. – povratak u Srbiju posle Majskog prevrata
- 27. mart 1909. – postaje prestolonaslednik nakon odricanja brata Đorđa
- 1912–1913. – komanduje Prvom armijom u Balkanskim ratovima
- 24. jun 1914. – postaje regent Kraljevine Srbije
- 1. decembar 1918. – proglašava ujedinjenje Južnih Slovena
- 16. avgust 1921. – postaje kralj nakon smrti oca, Petra I
- 1922. – stupa u brak sa princezom Marijom od Rumunije
- 6. januar 1929. – uvodi ličnu vlast, Šestojanuarsku diktaturu
- 3. oktobar 1929. – preimenuje državu u Kraljevinu Jugoslaviju
- 3. septembar 1931. – donosi Oktroisani ustav
- 9. oktobar 1934. – ubijen u atentatu u Marseju
Zaključak
Aleksandar I Karađorđević bio je vojskovođa, regent i kralj čiji je život gotovo u potpunosti bio isprepleten sa stvaranjem i razvojem prve jugoslovenske države. Od vojne slave u Balkanskim ratovima, preko proglašenja ujedinjenja 1918. godine, do uvođenja lične vlasti 1929. i tragičnog ubistva u Marseju 1934. godine – njegova biografija predstavlja ključ za razumevanje čitavog međuratnog perioda jugoslovenske istorije.
Kralj Aleksandar i mediji njegovog doba
Kralj Aleksandar je bio jedna od najviše fotografisanih i filmski beleženih javnih ličnosti Kraljevine Jugoslavije – njegova putovanja po zemlji, vojne smotre i državne posete redovno su beležene u tadašnjim novinskim žurnalima i filmskim žurnalima, koji su prikazivani u bioskopima širom države. Ovakav pristup javnosti bio je deo šire državne politike promovisanja jedinstva naroda i kulta ličnosti vladara, naročito izraženog nakon uvođenja Šestojanuarske diktature 1929. godine.
Aleksandar kao pilot
Zanimljiv detalj iz njegove biografije jeste da je kralj Aleksandar bio prvi Srbin koji je leteo avionom, što svedoči o njegovom interesovanju za tehnički napredak i modernizaciju, uključujući i razvoj tadašnjeg vojnog vazduhoplovstva Kraljevine Jugoslavije.
Najčešća pitanja o kralju Aleksandru Karađorđeviću (FAQ)
1. Ko je bio kralj Aleksandar Karađorđević? Aleksandar I Karađorđević bio je regent, a potom kralj Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno Kraljevine Jugoslavije, poznat kao Kralj Ujedinitelj, koji je vladao od 1921. do svog ubistva 1934. godine.
2. Kada i gde je rođen kralj Aleksandar? Rođen je 16. decembra 1888. godine na Cetinju, u tadašnjoj Knjaževini Crnoj Gori.
3. Ko su bili roditelji kralja Aleksandra? Njegovi roditelji bili su Petar Karađorđević (kasnije kralj Petar I) i kneginja Zorka, ćerka crnogorskog kralja Nikole I Petrovića.
4. Gde se školovao kralj Aleksandar? Osnovnu školu završio je u Ženevi, u Švajcarskoj, a vojno školovanje nastavio u Paževskom korpusu u Sankt Peterburgu, u Rusiji.
5. Zašto je Aleksandar postao prestolonaslednik umesto starijeg brata? Njegov stariji brat, princ Đorđe Karađorđević, odrekao se prava na presto 27. marta 1909. godine, nakon čega je Aleksandar postao zvanični prestolonaslednik.
6. Kakvu je ulogu imao Aleksandar u Balkanskim ratovima? Bio je zvanični komandant Prve armije srpske vojske i pripisuju mu se pobede kod Kumanova i na Bregalnici.
7. Kada je Aleksandar postao regent? Postao je regent 24. juna 1914. godine, kada mu je otac, kralj Petar I, zbog bolesti i političke krize preneo vođenje državnih poslova.
8. Kakva je bila uloga Aleksandra tokom Prvog svetskog rata? Bio je vrhovni komandant srpske vojske, uključujući i period velikog povlačenja preko Albanije, poznatog kao Albanska golgota.
9. Ko je proglasio ujedinjenje 1. decembra 1918. godine? Ujedinjenje Kraljevine Srbije sa Državom Slovenaca, Hrvata i Srba proglasio je regent Aleksandar, u ime svog oca kralja Petra I.
10. Kada je Aleksandar postao kralj? Postao je kralj 16. avgusta 1921. godine, nakon smrti svog oca, kralja Petra I.
11. Šta je Šestojanuarska diktatura? To je period koji je počeo 6. januara 1929, kada je kralj Aleksandar ukinuo ustav, raspustio parlament i preuzeo ličnu vlast u zemlji.
12. Zašto je kralj Aleksandar 1929. preimenovao državu u Jugoslaviju? Želeo je da naglasi jedinstvo svih južnoslovenskih naroda i suzbije nacionalne podele, u skladu sa ideologijom integralnog jugoslovenstva.
13. Da li je kralj Aleksandar imao suprugu i decu? Da, oženio se princezom Marijom od Rumunije 1922. godine, sa kojom je imao tri sina: Petra, Tomislava i Andreja.
14. Kada i gde je kralj Aleksandar ubijen? Ubijen je 9. oktobra 1934. godine u Marseju, u Francuskoj, tokom zvanične državne posete.
15. Ko je izvršio atentat na kralja Aleksandra? Atentat je izvršio Vlado Černozemski, pripadnik VMRO-a, u okviru zavere povezane sa ustaškim pokretom Ante Pavelića.
16. Ko je još stradao u atentatu u Marseju? Zajedno sa kraljem Aleksandrom, život je izgubio i francuski ministar spoljnih poslova Luj Bartu.
17. Gde je sahranjen kralj Aleksandar? Sahranjen je u Crkvi Svetog Đorđa na Oplencu, zadužbini njegovog oca, kralja Petra I.
18. Koju je titulu kralj Aleksandar dobio posthumno? Narodna skupština i Senat dodelili su mu naziv Viteški kralj Aleksandar I Ujedinitelj.
19. Ko je nasledio kralja Aleksandra? Nasledio ga je najstariji sin, kralj Petar II, koji je u trenutku očeve smrti imao samo jedanaest godina.
20. Ko je vladao državom dok je kralj Petar II bio maloletan? Vlast je do 1941. godine imalo namesništvo na čelu sa knezom Pavlom Karađorđevićem.
21. Zašto se kralj Aleksandar naziva „Ujedinitelj”? Nadimak potiče od njegove uloge u proglašenju ujedinjenja Južnih Slovena 1918. godine u zajedničku državu.
22. Kakvo je nasleđe ostavio kralj Aleksandar? Ostao je upamćen i kao simbol vojne slave i ujedinjenja, i kao vladar čija je lična diktatura produbila nacionalne tenzije u državi.
23. Da li je kralj Aleksandar bio povezan sa ruskom carskom porodicom? Da, na krštenju mu je kum, preko izaslanika, bio ruski car, a porodica je imala bliske veze sa ruskim dvorom preko školovanja u Sankt Peterburgu.
24. Koliko dugo je kralj Aleksandar vladao kao kralj? Vladao je kao kralj od 16. avgusta 1921. do svoje smrti 9. oktobra 1934. godine, odnosno oko trinaest godina.
25. Kako se kralj Aleksandar razlikuje od kralja Petra II? Aleksandar je bio otac i prethodnik, koji je vladao od 1921. do 1934, dok je Petar II bio njegov sin i poslednji jugoslovenski kralj, čija je vladavina trajala do ukidanja monarhije 1945. godine.
Za dodatne sadržaje i teme, posetite Enciklo.rs.
2 thoughts on “Ko je bio kralj Aleksandar Karađorđević? Život, vladavina i ubistvo Kralja Ujedinitelja”