Aleksandar Veliki (grč. Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας, Alexandros ho Megas) bio je kralj antičke Makedonije koji je između 336. i 323. godine pre nove ere stvorio jedno od najvećih carstava u istoriji čovečanstva, prostirući se od Grčke i Egipta, preko cele Male Azije i Persije, sve do severne Indije. Rođen je 356. godine pre nove ere u Peli, prestonici Makedonije, kao sin kralja Filipa II Makedonskog i kraljice Olimpijade. Do svoje smrti u samo 32. godini života, uspeo je da sruši Persijsko carstvo, osvoji ogromne teritorije na tri kontinenta, pređe preko 30.000 kilometara na čelu svoje vojske i ostavi trag koji se oseća i danas, više od 2.300 godina kasnije.
Ime Aleksandar Veliki je sinonim za vojnu genijalnost, ambiciju bez granica i nezaustavljivu žeđ za osvajanjem i besmrtnom slavom. Njegov život je predmet proučavanja istoričara, vojnih stratega, filozofa i pisaca vekovima unazad, a njegova osvajanja su trajno promenila kulturni, politički, ekonomski i etnički sastav antičkog sveta, otvarajući vrata takozvanom helenističkom periodu, koji će trajati skoro tri veka nakon njegove smrti.
U ovom opširnom članku detaljno ćemo objasniti poreklo Aleksandra Velikog, njegovo detinjstvo i obrazovanje, dolazak na presto, najvažnije bitke i vojne pohode, način na koji je upravljao osvojenim teritorijama, osnivanje gradova, širenje grčke kulture, njegov privatni život, kao i okolnosti njegove smrti, podelu carstva i dugoročno nasleđe koje je ostavio iza sebe.
Istorijski kontekst pre Aleksandra Velikog
Makedonija pre dolaska dinastije Argeada na vrhunac moći
Da bismo u potpunosti razumeli fenomen Aleksandra Velikog, potrebno je poznavati stanje u kome se nalazila Makedonija pre njegovog rođenja. Tokom većeg dela svoje rane istorije, Makedonija je bila smatrana perifernom, poluvarvarskom državom od strane razvijenih grčkih gradova-država poput Atine, Sparte i Tebe. Iako su Makedonci govorili grčkim dijalektom i tvrdili grčko poreklo svoje vladarske dinastije, mnogi južni Grci ih nisu smatrali punopravnim Helenima.
Ova situacija se drastično promenila dolaskom na vlast Filipa II Makedonskog, oca Aleksandra Velikog, koji je preuzeo presto 359. godine pre nove ere u izuzetno teškim okolnostima – kraljevstvo je bilo opkoljeno neprijateljima sa svih strana, a vojska demoralisana nakon niza poraza. Filip II je sproveo radikalne vojne reforme, uvodeći makedonsku falangu naoružanu dugim kopljima zvanim sarise, dužine i do šest metara, što je predstavljalo revolucionarnu taktičku inovaciju u antičkom ratovanju.
Grčki svet uoči Aleksandrovog dolaska na vlast
Paralelno sa usponom Makedonije, grčki gradovi-države su bili iscrpljeni decenijama međusobnih ratova, uključujući razoran Peloponeski rat između Atine i Sparte, kao i kasnije sukobe poznate kao Korintski rat i Tebanska hegemonija. Ova unutrašnja rascepkanost omogućila je Filipu II da postepeno, kroz diplomatiju, potkupljivanje i vojnu silu, proširi makedonski uticaj na čitav grčki poluostrvski prostor.
Ključna prekretnica desila se 338. godine pre nove ere u bici kod Heroneje, gde je Filip II, uz značajan doprinos svog tada osamnaestogodišnjeg sina Aleksandra koji je komandovao levim krilom vojske i predvodio odlučujući napad konjice, porazio ujedinjene snage Atine i Tebe. Ova pobeda je omogućila osnivanje Korintskog saveza, formalne organizacije grčkih država pod makedonskim vođstvom, čiji je zvanični cilj bio zajednički rat protiv Persijskog carstva – rat koji će, ironijom sudbine, na kraju voditi Aleksandar, a ne njegov otac.
Poreklo i detinjstvo Aleksandra Velikog
Porodica i dinastija
Aleksandar Veliki potiče iz dinastije Argeada, jedne od najstarijih vladarskih kuća antičke Grčke, koja je vladala Makedonijom vekovima pre njegovog rođenja i koja je svoje poreklo izvodila od mitskog heroja Herakla. Njegov otac, Filip II Makedonski, bio je izuzetno sposoban vladar i vojskovođa koji je reformisao makedonsku vojsku i ujedinio grčke gradove-države pod makedonskom hegemonijom putem pomenutog Korintskog saveza. Majka, Olimpijada, bila je princeza iz Epira, poznata po svojoj strastvenoj, ambicioznoj i, prema mnogim savremenim izvorima, izrazito surovoj prirodi, koja je od malena ubeđivala sina da je božanskog porekla, tvrdeći da preko svoje loze vodi poreklo do heroja Ahileja, junaka Trojanskog rata.
Legenda kaže da je Aleksandar rođen iste noći kada je izgoreo hram boginje Artemide u Efesu, jedno od sedam svetskih čuda antičkog sveta, što su savremenici tumačili kao znak sudbine – navodno je Artemida bila toliko zauzeta prisustvovanjem Aleksandrovom rođenju da nije stigla da spase sopstveni hram od požara.
Odnos sa ocem Filipom II
Odnos između Aleksandra i njegovog oca bio je složen i često napet. Sa jedne strane, Filip II je prepoznao izuzetne sposobnosti svog sina još u ranom detinjstvu – poznata je priča o tome kako je mladi Aleksandar, u dobi od svega dvanaest godina, uspeo da ukroti divljeg konja po imenu Bukefal, kada su svi iskusni jahači odustali, primetivši da se konj plaši sopstvene senke. Filip je navodno tada, pun ponosa, izjavio sinu da mora pronaći kraljevstvo dostojno njegovih ambicija, jer je Makedonija za njega premala.
Sa druge strane, odnosi u kraljevskoj porodici bili su opterećeni Filipovim brojnim brakovima i ljubomorom Olimpijade, što je kulminiralo javnim sukobom na Filipovom venčanju sa mladom Kleopatrom Euridikom, kada je Aleksandrovo pravo na nasledstvo javno dovedeno u pitanje, nateravši ga da privremeno napusti dvor zajedno sa majkom.
Obrazovanje kod Aristotela
Jedan od najvažnijih momenata u formiranju ličnosti mladog Aleksandra bilo je njegovo obrazovanje kod čuvenog filozofa Aristotela, koga je kralj Filip II doveo u Makedoniju specijalno radi podučavanja svog sina i grupe njegovih vršnjaka iz plemićkih porodica, među kojima su bili i budući generali poput Ptolemeja, Hefestiona i Kasandra. Od 343. do 340. godine pre nove ere, Aristotel je podučavao Aleksandra filozofiji, medicini, retorici, poeziji, botanici, zoologiji i naučnim disciplinama u posebnoj školi osnovanoj u mestu Mieza, poznatoj kao „Nimfej“.
Ovo obrazovanje je ostavilo dubok trag na Aleksandra – tokom svojih pohoda uvek je nosio primerak Ilijade koji mu je prokomentarisao Aristotel, čuvajući ga ispod jastuka zajedno sa bodežom, i smatra se da je upravo ta lektira oblikovala njegovu doživotnu opsesiju herojskim podvizima, ratnom slavom i idejom o besmrtnosti kroz velika dela.
Dolazak na presto Makedonije
Ubistvo Filipa II
Godine 336. pre nove ere, kralj Filip II je ubijen na svadbi svoje ćerke Kleopatre u Egama, glavnom ceremonijalnom gradu Makedonije, od strane jednog od svojih ličnih telohranitelja po imenu Pausanija iz Orestide. Okolnosti ovog ubistva do danas su predmet spekulacija – neki istoričari sumnjaju da je iza atentata stajala sama Olimpijada, ogorčena zbog Filipovog ponovnog braka, dok drugi veruju da je motiv bio čisto lične prirode, povezan sa navodnim ranijim ponižavanjem ubice. Postoje čak i teorije da je persijski dvor finansirao atentat kako bi sprečio najavljenu makedonsku invaziju. Bez obzira na pravi uzrok, ovaj događaj je otvorio put dvadesetogodišnjem Aleksandru da preuzme presto, dok je ubica ubijen na licu mesta pre nego što je mogao biti ispitan.
Učvršćivanje vlasti
Odmah po dolasku na vlast, Aleksandar se suočio sa unutrašnjim i spoljnim izazovima na koje je morao brzo i odlučno da reaguje. Brzo je eliminisao sve potencijalne rivale za presto, uključujući svoje rođake iz linaste Linkestida, koji su mogli ugroziti njegovu vladavinu, kao i polubrata koji je zbog mentalnog oboljenja bio bezopasan i stoga pošteđen. Zatim je krenuo da uguši pobune u Trakiji i Iliriji, gde je demonstrirao izuzetnu brzinu pokreta svoje vojske, iznenadivši neprijatelje pre nego što su uopšte stigli da se organizuju.
Kada su grčki gradovi, predvođeni Tebom, pokušali da se pobune protiv makedonske vlasti verujući lažnim glasinama o Aleksandrovoj smrti tokom njegove kampanje na severu, on je munjevito prešao stotine kilometara i brzo i nemilosrdno sravnio Tebu sa zemljom kao upozorenje ostalim grčkim državama, poštedevši samo hramove i kuću pesnika Pindara iz poštovanja prema njegovom pesničkom nasleđu. Prema izvorima, oko šest hiljada Tebanaca je izgubilo život, a preostalih trideset hiljada prodato je u roblje.
Ovaj potez, iako brutalan, osigurao mu je potpunu kontrolu nad Grčkom i omogućio mu da se fokusira na svoj najveći cilj – osvajanje Persijskog carstva, koje je naslededio kao neizvršen projekat svog ubijenog oca.
Osvajanje Persijskog carstva
Prelazak u Aziju i bitka na Graniku
Godine 334. pre nove ere, Aleksandar je sa vojskom od oko 40.000 vojnika, sastavljenom od makedonske falange, grčkih saveznika, trakijskih pomoćnih trupa i teške konjice, prešao Helespont (danas Dardaneli) i stupio na tlo Male Azije. Prema legendi, prvi je iskočio iz broda i zario koplje u azijsko tle, simbolično proglašavajući čitav kontinent svojim osvajanjem darovanim od bogova.
Njegova prva velika bitka protiv Persijanaca odigrala se na reci Granik, u blizini drevne Troje koju je Aleksandar posetio i odao počast grobu svog mitskog pretka Ahileja pre bitke. Uprkos tome što se persijska konjica nalazila na povoljnijoj obali reke, Aleksandar je lično predvodio juriš, umalo izgubivši život kada ga je persijski plemić napao mačem s leđa – spasao ga je njegov prijatelj i general Klit Crni, koji mu je odsekao ruku napadaču u poslednjem trenutku. Bitka se završila ubedljivom makedonskom pobedom zahvaljujući superiornoj taktici i disciplini falange.
Bitka kod Isa
Sledeća prekretnica desila se 333. godine pre nove ere u bici kod Isa, na uskoj obalnoj ravnici u južnoj Anadoliji, gde se Aleksandar prvi put direktno suočio sa persijskim kraljem Darijem III lično na čelu njegove ogromne vojske. Iako je persijska vojska bila mnogo brojnija, teren je bio uzan i nepogodan za razvijanje pune snage persijske konjice, što je Aleksandar iskoristio pokrenuvši direktan juriš prema samom Dariju. Persijski kralj je, videvši opasnost, napustio bojno polje u svojim bornim kolima, ostavljajući svoju vojsku u haosu.
Darije III je pobegao sa bojnog polja u takvoj žurbi da je ostavio svoj kraljevski plašt, oružje i, što je najvažnije, svoju porodicu – majku Sisigambis, suprugu Statiru i decu – u Aleksandrovim rukama. Prema svim istorijskim izvorima, Aleksandar se prema zarobljenoj persijskoj kraljevskoj porodici ophodio sa izuzetnim poštovanjem i viteštvom, što je dodatno učvrstilo njegovu reputaciju plemenitog osvajača širom persijskog carstva.
Opsada Tira i osvajanje Egipta
Nakon pobede kod Isa, Aleksandar je krenuo duž mediteranske obale, osvajajući fenički gradove jedan po jedan, kako bi lišio persijsku mornaricu njenih matičnih luka. Najveći otpor pružio mu je ostrvski grad Tir, koji je opsedao čak sedam meseci tokom 332. godine pre nove ere, koristeći inovativnu i izuzetno zahtevnu tehniku izgradnje nasipa dugog skoro kilometar ka ostrvskom gradu, kombinujući ga sa opsadnim kulama i pomorskim napadima. Konačan pad Tira rezultirao je masovnim pogubljenjima i prodajom preostalog stanovništva u roblje, kao poruka svima koji bi se usudili da mu pruže otpor.
Iste godine, Aleksandar je bez borbe ušao u Egipat, gde su ga stanovnici dočekali kao oslobodioca od omražene persijske vlasti koja je vladala regionom decenijama. Egipatski sveštenici su ga proglasili faraonom i sinom boga Amona nakon posete čuvenom proročištu u oazi Siva, usred pustinje, gde je, prema kasnijim legendama, dobio potvrdu svog božanskog porekla. Tokom boravka u Egiptu, lično je nadgledao osnivanje grada Aleksandrije na obali Mediterana 331. godine pre nove ere, birajući lokaciju zbog povoljne prirodne luke i strateškog položaja. Ovaj grad će vekovima kasnije postati jedan od najvažnijih kulturnih, naučnih i trgovačkih centara antičkog sveta, dom čuvene Aleksandrijske biblioteke.
Bitka kod Gaugamele – konačan pad Persije
Odlučujuća bitka odigrala se 1. oktobra 331. godine pre nove ere kod Gaugamele, u današnjem severnom Iraku, nedaleko od grada Mosula. Darije III je, naučen prethodnim porazima, ovoga puta pažljivo izabrao ravno bojno polje pogodno za razvijanje svoje ogromne vojske, procenjene od strane antičkih izvora na više stotina hiljada vojnika, uključujući čuvene ratne kočije opremljene kosama na točkovima i bojne slonove dovedene iz Indije.
Aleksandrova vojska brojala je svega oko 47.000 vojnika, ali njegova taktička superiornost i inovativan raspored trupa ponovo su trijumfovali. Namerno je oslabio centar svoje formacije kako bi namamio persijske snage da naprave prazninu, a zatim je lično predvodio konjicu kroz taj prolaz direktno ka Darijevoj poziciji. Darije III je ponovo pobegao sa bojnog polja, ovoga puta konačno gubeći poverenje svojih plemića, da bi nekoliko meseci kasnije bio uhapšen i ubijen od strane sopstvenog satrapa Besa, koji je pokušao da preuzme presto.
Ovom pobedom, Persijsko carstvo, nekada najmoćnija i najveća sila antičkog sveta koja je postojala više od dva veka, prestalo je da postoji kao nezavisna država, a Aleksandar je preuzeo titulu „kralja Azije“ i nastavio dalje osvajanje persijskih prestonica Vavilona, Suze i Persepolja, gde je, prema pojedinim izvorima, u pijanom stanju naredio spaljivanje kraljevske palate kao osvetu za ranije persijsko razaranje atinske Akropole.
Za razliku od Persijskog carstva koje je Aleksandar srušio, Rimsko carstvo će vekovima kasnije postati dominantna sila celog Mediterana i nastaviti tradiciju velikih osvajačkih imperija, preuzimajući mnoge elemente helenističke kulture koju je Aleksandar rasejao po Aziji – o tome detaljnije pišemo u posebnom članku Šta je bilo Rimsko carstvo.
Pohod na Centralnu Aziju i Indiju
Osvajanje istočnih delova Persijskog carstva
Nakon pada Persije, Aleksandar nije stao, uprkos tome što je već ostvario cilj zbog kog je krenuo u pohod. Nastavio je dalje na istok, osvajajući teritorije današnjeg Avganistana, Tadžikistana i Uzbekistana, gde se suočio sa žestokim i iscrpljujućim gerilskim otporom lokalnog stanovništva, potpuno drugačijim od klasičnih bitaka koje je do tada vodio. Ovaj period je bio obeležen i unutrašnjim krizama u njegovom vojnom taboru – tokom pijane svađe, u nastupu besa lično je ubio svog dugogodišnjeg prijatelja i spasioca Klita Crnog, događaj koji ga je duboko potresao i zbog kog se, prema izvorima, danima nije micao iz šatora od kajanja.
U ovom periodu, oženio se Roksanom, ćerkom baktrijskog plemića Oksijarta, u pokušaju da učvrsti savez sa lokalnim elitama i legitimiše svoju vlast nad ovim teško osvojivim regionom. Takođe je uveo praksu proskineze, persijskog običaja klanjanja pred vladarom, što je izazvalo veliko negodovanje među njegovim makedonskim oficirima koji su to smatrali ponižavajućim i suprotnim grčkim tradicijama jednakosti među slobodnim ljudima.
Bitka na reci Hidasp
Godine 326. pre nove ere, Aleksandar je poveo svoju vojsku u Indiju, gde se sukobio sa moćnim lokalnim kraljem po imenu Por na reci Hidasp, tokom monsunske sezone koja je dodatno otežala prelazak nabujale reke. Uprkos tome što je Porova vojska koristila do dvesta bojnih slonova, čiji je miris i izgled zbunjivao makedonske konje nenaviknute na takve zveri, Aleksandar je izveo noćni manevar i iznenadni prelazak reke, i ovde odneo pobedu, ali uz najveće gubitke od početka celokupnog pohoda. Impresioniran neverovatnom hrabrošću poraženog kralja koji se borio do poslednjeg daha, Aleksandar mu je vratio kraljevstvo, pa čak i proširio njegove teritorije, pod uslovom da postane njegov lojalni vazal.
Tokom ove bitke, izgubio je i svog voljenog konja Bukefala, koji je uginuo od starosti i ranjavanja, u čiju čast je Aleksandar osnovao grad Bukefalija.
Pobuna vojske i povratak
Nakon osam godina neprekidnih pohoda, hiljada pređenih kilometara i bezbrojnih bitaka, iscrpljena, bolesna i duboko umorna vojska odbila je da nastavi dalje na istok kada su stigli do reke Hifasis (danas Beas u današnjoj Indiji). Uprkos Aleksandrovoj strastvenoj želji da nastavi osvajanja sve do „kraja sveta“ i legendarnog Okeana za koji je verovao da okružuje kopno, morao je, po prvi i jedini put u životu, da prizna poraz – ne od neprijatelja, već pred sopstvenim vojnicima, i krene nazad.
Povratak je vođen delom kroz surovu i nemilosrdnu pustinju Gedrosiju (današnji Beludžistan), gde je, prema pojedinim procenama, izgubio i do tri četvrtine vojnika i pratećeg osoblja usled ekstremne gladi, žeđi, peščanih oluja i bolesti – jedan od najtežih poglavlja celokupnog njegovog pohoda, koji nije bio motivisan vojnom nužnošću već, kako pretpostavljaju istoričari, željom da nadmaši legendarne prethodnike poput persijske kraljice Semiramide, za koju se verovalo da je jedina ranije preživela prelazak te iste pustinje.
Ličnost i vojna genijalnost Aleksandra Velikog
Vojna taktika i strategija
Aleksandar Veliki se smatra jednim od najvećih vojskovođa u istoriji čovečanstva, čije bitke se i danas proučavaju na vojnim akademijama širom sveta. Nikada nije izgubio nijednu veću bitku, uprkos tome što se često suočavao sa brojčano znatno nadmoćnijim neprijateljem. Njegova taktika kombinovanja makedonske falange, kao nepokretne i teško probojne odbrambene osnove, sa brzom i pokretljivom konjicom poznatom kao „Companion cavalry“ (Hetajri), koju je lično predvodio u odlučujućim jurišima, predstavljala je revolucionarni pristup ratovanju.
Ovaj kombinovani pristup, kao i njegova sposobnost brzog prilagođavanja terenu i neprijateljskoj taktici, proučavali su generali vekovima nakon njegove smrti, uključujući kartaginjanskog vojskovođu Hanibala, rimskog državnika i vojskovođu Julija Cezara, kao i mnogo kasnije Napoleona Bonapartu, koji je Aleksandra smatrao jednim od svega sedam najvećih vojskovođa u istoriji.
O jednom od tih kasnijih velikih vojskovođa i državnika, koji je takođe promenio tok istorije i čije je ime postalo sinonim za vrhovnu vlast, pišemo detaljno u članku Ko je bio Julije Cezar.
Odnos prema osvojenim narodima
Za razliku od mnogih osvajača svog doba, Aleksandar je često pokazivao poštovanje prema kulturi i tradiciji naroda koje je pokorio, prepoznajući da čisto vojna sila nije dovoljna za dugoročnu kontrolu nad tako ogromnim i kulturno raznolikim teritorijama. Usvojio je mnoge persijske dvorske običaje, oblačio se delimično u persijsku odeću, zadržao je persijske satrape na položajima uprave gde god je to bilo moguće, i podsticao mešane brakove između svojih makedonskih vojnika i lokalnog stanovništva, u pokušaju da stvori jedinstveno multikulturalno carstvo utemeljeno na fuziji grčke i orijentalne civilizacije.
Vrhunac ove politike predstavljala je masovna svadbena ceremonija u Suzi 324. godine pre nove ere, poznata kao „Susijske svadbe“, tokom koje je nekoliko hiljada njegovih makedonskih oficira i vojnika oženilo persijske i baktrijske žene u zajedničkoj ceremoniji koju je organizovao i finansirao lično. Ovaj potez je, međutim, izazvao veliko nezadovoljstvo među njegovim starijim makedonskim generalima i veteranima, koji su smatrali da njihov kralj izdaje svoje makedonske korene i sve više se pretvara u orijentalnog despota.
Legenda o gordijevom čvoru
Jedna od najpoznatijih anegdota vezanih za Aleksandra jeste priča o gordijevom čvoru u gradu Gordionu, glavnom gradu drevne Frigije. Prema legendi, kompleksni čvor koji je vezivao jaram za starinska kola bio je toliko zamršen da niko nije mogao pronaći njegove krajeve, a proročanstvo je govorilo da će onaj ko ga razreši postati vladar čitave Azije. Umesto da pokuša strpljivo da ga razmrsi kao svi pre njega, Aleksandar ga je jednostavno presekao mačem jednim udarcem, izjavivši da nije bitno kako je čvor razrešen, demonstrirajući svoj izrazito pragmatičan, odlučan i nekonvencionalan pristup rešavanju problema koji ga je krasio tokom čitavog života.
Odnos prema prijateljima i saradnicima
Aleksandar je bio poznat po izuzetnoj lojalnosti prema svojim najbližim prijateljima iz detinjstva, od kojih je najvažniji bio Hefestion, njegov najbliži pratilac kojeg je, prema mnogim istoričarima, smatrao ravnim sebi i čija je iznenadna smrt 324. godine pre nove ere u Ekbatani izazvala kod Aleksandra napad neizmerne tuge, tokom kojeg je, prema izvorima, naredio žalovanje širom celog carstva i planirao izgradnju ogromnog mauzoleja u njegovu čast. Pored Hefestiona, njegov unutrašnji krug činili su i budući vladari helenističkog sveta poput Ptolemeja, koji će kasnije osnovati dinastiju u Egiptu, i Selevka, budućeg osnivača Seleukidskog carstva.
Osnivanje gradova i širenje helenizma
Aleksandrija i druge kolonije
Tokom svojih pohoda, Aleksandar je osnovao ili obnovio preko dvadeset gradova nazvanih po njemu širom svog ogromnog carstva, od kojih je najpoznatija i najznačajnija Aleksandrija u Egiptu. Ovi gradovi su služili kao vojni garnizoni, administrativni centri i tačke širenja grčke kulture, jezika i trgovine na dotad izolovanim teritorijama Centralne Azije i severne Indije. Mnogi od njih postoje i danas kao važni urbani centri, uključujući savremeni Kandahar u Avganistanu, čije ime potiče upravo od „Aleksandrije“.
Helenistički period
Aleksandrova osvajanja su dovela do širenja grčkog jezika, posebno njegove zajedničke forme poznate kao „koine“, zatim grčke umetnosti, arhitekture i filozofije na ogromnim teritorijama Azije i severne Afrike, stvarajući period poznat kao helenizam, koji je trajao od Aleksandrove smrti 323. godine pre nove ere sve do rimskog osvajanja poslednjeg helenističkog kraljevstva, Ptolemejskog Egipta, 30. godine pre nove ere. Ovaj kulturni fenomen predstavljao je jedinstven spoj grčke i orijentalne, uglavnom persijske, egipatske i mesopotamske kulture, koji je ostavio dubok trag na kasniju rimsku civilizaciju, umetnost, filozofiju i nauku, uključujući razvoj matematike, astronomije i medicine u centrima poput Aleksandrije.
Smrt Aleksandra Velikog
Okolnosti smrti
Aleksandar Veliki je preminuo 10. ili 11. juna 323. godine pre nove ere u kraljevskoj palati u Vavilonu, u dobi od svega 32 godine, nakon otprilike dve nedelje visoke groznice tokom koje je postepeno gubio sposobnost govora i kretanja. Uzrok smrti do danas ostaje predmet žustre debate među istoričarima i lekarima – najčešće teorije uključuju malariju, tifusnu groznicu, upalu pluća, ili posledice prekomernog konzumiranja alkohola tokom gozbi koje su prethodile njegovoj bolesti. Neki savremeni istraživači su čak predlagali da je patio od retkog neurološkog oboljenja poznatog kao Gijen-Bareov sindrom, koje je izazvalo progresivnu paralizu pre same smrti, dok druge, manje verovatne teorije, spominju i moguće trovanje od strane nezadovoljnih generala.
Prema legendi, kada su ga generali na samrti pitali kome ostavlja svoje ogromno carstvo, Aleksandar je jedva čujno odgovorio „najjačem“ (grč. „tôi kratistôi“), rečenica koja će se pokazati kobno proročanskom za sudbinu njegovog carstva.
Podela carstva – dijadosi
Nakon Aleksandrove iznenadne i neočekivane smrti, budući da nije ostavio jasnog i sposobnog naslednika (njegov sin Aleksandar IV rođen je tek nekoliko meseci nakon njegove smrti, od supruge Roksane), carstvo se ubrzo raspalo u dugotrajnim i krvavim borbama između njegovih iskusnih generala, poznatih u istoriji kao dijadosi (naslednici). Ove borbe za vlast, poznate kao ratovi dijadoha, trajale su gotovo četiri decenije, sve do 281. godine pre nove ere, i na kraju su dovele do trajne podele nekadašnjeg jedinstvenog carstva na nekoliko odvojenih helenističkih kraljevstava: Ptolemejski Egipat sa prestonicom u Aleksandriji, Seleukidsko carstvo koje je pokrivalo veći deo nekadašnje Persije i Male Azije, te Antigonidsku Makedoniju koja je zadržala kontrolu nad matičnom teritorijom i delom Grčke.
Ova helenistička kraljevstva, iako međusobno suparnička i često zaraćena, postojala su vekovima nakon Aleksandrove smrti i predstavljala su glavne sile istočnog Mediterana, sve dok ih jedno po jedno, tokom perioda od skoro tri veka, nije osvojilo rastuće Rimsko carstvo, koje je na kraju ujedinilo čitav Mediteranski basen pod svojom vlašću, preuzimajući u velikoj meri helenističku kulturnu baštinu. O tome koliko je dugo opstala ova moćna rimska imperija koja je nasledila deo Aleksandrovog kulturnog nasleđa, pišemo detaljno u posebnom članku Koliko je trajalo Rimsko carstvo.
Nasleđe Aleksandra Velikog
Uticaj na kasnije civilizacije
Nasleđe Aleksandra Velikog je ogromno i višeslojno, i teško da postoji aspekt antičkog sveta koji nije na neki način dotaknut njegovim osvajanjima. Njegova osvajanja su trajno promenila političku mapu antičkog sveta, omogućila neviđeno mešanje grčke i orijentalne kulture i postavila temelje za kasniji uspon rimske civilizacije, koja je preuzela mnoge elemente helenističke umetnosti, filozofije i administrativne prakse. Njegov vojni genije proučava se u vojnim akademijama širom sveta i danas, više od dva milenijuma nakon njegove smrti, a njegovi taktički principi i dalje se koriste kao osnovni primeri efikasne vojne strategije.
Ekonomski i naučni uticaj
Osvajanja Aleksandra Velikog imala su i ogroman ekonomski uticaj, budući da su otvorila trgovačke puteve između Mediterana i dalekog istoka, uključujući delove današnje Indije i Centralne Azije, koji ranije nisu bili dostupni grčkim trgovcima. Gradovi koje je osnovao, posebno Aleksandrija, postali su centri naučnog istraživanja narednih vekova, dom velikih naučnika i matematičara poput Euklida i Eratostena, koji su tamo delovali zahvaljujući infrastrukturi i kulturnoj klimi koju su postavili Aleksandrovi naslednici.
Aleksandar u kulturi i mitologiji
Lik Aleksandra Velikog postao je legendaran već za njegovog života, a tokom vekova razvio se čitav korpus priča i legendi poznat kao „Roman o Aleksandru“, nastao verovatno u helenističkom Egiptu, koji je preveden na desetine jezika – od latinskog, preko persijskog i arapskog, do srednjovekovnih evropskih i slovenskih jezika – i uticao na srednjovekovnu književnost širom Evrope, Bliskog istoka i Azije. U mnogim kulturama, uključujući srpsku narodnu tradiciju gde je poznat kao „Aleksandar Makedonski“, predstavlja simbol neverovatne moći, ambicije i tragične sudbine velikog vladara pokošenog u naponu snage.
Zaključak
Aleksandar Veliki ostaje jedna od najznačajnijih, najkontroverznijih i najfascinantnijih figura čitave antičke istorije. Za nepunih trinaest godina vladavine, uspeo je da sruši najmoćnije carstvo tadašnjeg sveta, osvoji teritorije od Grčke do Indije, pređe granice do tada poznatog sveta i pokrene dubok kulturni fenomen helenizma koji je oblikovao razvoj civilizacije narednih vekova, sve do dolaska Rima kao naredne velike sile Mediterana. Njegova priča – od mladog kralja koji nasleđuje presto u burnim i krvavim okolnostima, preko genijalnih vojnih pobeda i osnivanja gradova koji i danas postoje, do prerane i misteriozne smrti u tridesetim godinama i haosa koji je usledio – i danas fascinira istoričare, vojne stratege, filozofe i obične ljubitelje istorije širom sveta. Bez obzira na ozbiljne kontroverze oko njegovih metoda, motiva i posledica po pokorene narode, neosporno je da je Aleksandar Veliki jedan od najuticajnijih ljudi koji su ikada hodali ovom planetom, čije se ime i dan-danas izgovara sa poštovanjem i strahopoštovanjem, skoro dvadeset tri veka nakon njegove smrti.
Sveobuhvatni vodič kroz istoriju Antike i starog veka pročitajte ovde.
Najčešće postavljana pitanja (FAQ)
1. Ko je bio Aleksandar Veliki? Aleksandar Veliki bio je kralj antičke Makedonije koji je između 336. i 323. godine pre nove ere osvojio Persijsko carstvo i stvorio jedno od najvećih carstava u istoriji, prostirući se od Grčke do Indije.
2. Kada je rođen Aleksandar Veliki? Rođen je 356. godine pre nove ere u Peli, prestonici Makedonije.
3. Ko su bili roditelji Aleksandra Velikog? Njegov otac bio je kralj Filip II Makedonski, a majka kraljica Olimpijada iz Epira, koja je tvrdila da vodi poreklo od heroja Ahileja.
4. Ko je podučavao Aleksandra Velikog? Njegov učitelj bio je čuveni filozof Aristotel, koji ga je podučavao filozofiji, medicini, retorici i prirodnim naukama u školi u Miezi.
5. Koliko godina je imao Aleksandar kada je postao kralj? Postao je kralj Makedonije 336. godine pre nove ere, odmah nakon ubistva svog oca, u dobi od dvadeset godina.
6. Zašto je Aleksandar Veliki napao Persiju? Želeo je da osveti ranije persijske napade na Grčku, ostvari projekat koji je planirao njegov otac i ispuni sopstvenu ambiciju za osvajanjem i večnom slavom.
7. Koje su najvažnije bitke koje je vodio Aleksandar Veliki? Najvažnije bitke su bitka na Graniku, bitka kod Isa, bitka kod Gaugamele i bitka na reci Hidasp u Indiji.
8. Da li je Aleksandar Veliki ikada izgubio bitku? Ne, prema svim sačuvanim istorijskim izvorima, nikada nije izgubio nijednu veću bitku tokom svoje trinaestogodišnje vojne karijere.
9. Ko je bio Darije III? Darije III bio je poslednji kralj Ahemenidskog persijskog carstva, koga je Aleksandar dva puta porazio u bici pre nego što je ubijen od strane sopstvenog satrapa.
10. Koji grad je Aleksandar osnovao u Egiptu? Osnovao je Aleksandriju 331. godine pre nove ere, koja je postala jedan od najvažnijih kulturnih i naučnih centara antičkog sveta.
11. Šta je gordijev čvor? Gordijev čvor bio je legendarni, izuzetno komplikovan čvor u gradu Gordionu koji je, prema predanju, Aleksandar jednostavno presekao mačem umesto da ga razveže.
12. Da li je Aleksandar Veliki stigao do Indije? Da, njegova vojska je 326. godine pre nove ere stigla do reke Hidasp u današnjem Pakistanu, gde je porazio lokalnog kralja Pora.
13. Zašto se vojska Aleksandra Velikog vratila iz Indije? Vojnici su bili fizički i psihički iscrpljeni osmogodišnjim neprekidnim pohodima i odlučno su odbili da nastave dalje ka istoku, primoravajući ga da se vrati.
14. Kako je umro Aleksandar Veliki? Umro je u Vavilonu 323. godine pre nove ere nakon dve nedelje groznice, verovatno usled bolesti poput malarije ili tifusne groznice, mada tačan uzrok nikada nije definitivno potvrđen.
15. Koliko dugo je vladao Aleksandar Veliki? Vladao je oko trinaest godina, od 336. do 323. godine pre nove ere.
16. Šta se desilo sa carstvom nakon Aleksandrove smrti? Carstvo se raspalo u dugotrajnim ratovima između njegovih generala poznatih kao dijadosi i podelilo na nekoliko helenističkih kraljevstava.
17. Šta je helenizam? Helenizam je kulturni period nastao širenjem grčke kulture, jezika i umetnosti na osvojenim teritorijama tokom i nakon Aleksandrovih pohoda, koji je trajao skoro tri veka.
18. Da li je Aleksandar Veliki imao dece? Imao je sina Aleksandra IV, rođenog nakon njegove smrti od supruge Roksane, a moguće i drugu decu iz kasnijih brakova.
19. Koliko je gradova osnovao Aleksandar Veliki? Osnovao je preko dvadeset gradova širom svog carstva, uglavnom nazvanih po sebi, uključujući čuvenu Aleksandriju u Egiptu.
20. Zašto se Aleksandar naziva „Veliki“? Naziv „Veliki“ dobio je zbog svojih izuzetnih vojnih uspeha, ogromnih teritorijalnih osvajanja i trajnog kulturnog uticaja na antički svet, a titula mu je pripisana tek nakon njegove smrti.
21. Da li je Aleksandar Veliki posetio Egipat? Da, 332. godine pre nove ere ušao je u Egipat bez otpora i bio proglašen faraonom i sinom boga Amona nakon posete proročištu u Sivi.
22. Ko je nasledio presto nakon Aleksandra Velikog? Zvanično ga je nasledio njegov mentalno oštećen polubrat Filip III Aridej i kasnije sin Aleksandar IV, iako je stvarna vlast bila u rukama generala.
23. Kakav je bio odnos Aleksandra prema osvojenim narodima? Često je pokazivao poštovanje prema lokalnim kulturama i običajima, podstičući mešanje grčke i orijentalne civilizacije i zadržavajući lokalne uprave gde god je to bilo moguće.
24. Ko je bio Hefestion i zašto je važan za Aleksandrovu priču? Hefestion je bio Aleksandrov najbliži prijatelj i pratilac iz detinjstva, čija je smrt 324. godine pre nove ere izazvala kod Aleksandra ogromnu tugu koja je uticala i na njegovo dalje zdravstveno i psihičko stanje.
25. Šta je bio Bukefal i zašto je poznat? Bukefal je bio Aleksandrov omiljeni konj koga je ukrotio kao dvanaestogodišnjak i koji ga je pratio u većini bitaka, sve do svoje smrti nakon bitke na Hidaspu, u čiju čast je osnovan grad Bukefalija.
26. Da li je Aleksandar Veliki spalio Persepolj? Prema pojedinim izvorima, Aleksandar je naredio spaljivanje kraljevske palate u Persepolju, prestonici Persijskog carstva, navodno kao simboličnu osvetu za ranije persijsko razaranje atinske Akropole.
Više članaka na ovu i srodne teme pronađite na Enciklo.rs.
2 thoughts on “Ko je bio Aleksandar Veliki”