Saveznici u Drugom svetskom ratu predstavljali su neverovatnu, ideološki duboko raznoliku koaliciju država — od kapitalističkih zapadnih demokratija do komunističkog Sovjetskog Saveza — koje su, uprkos međusobnim razlikama koje bi u bilo kom drugom istorijskom trenutku bile nepremostive, pronašle zajednički jezik u odlučnosti da zaustave agresivnu teritorijalnu ekspanziju i genocidnu ideologiju Sila osovine — nacističke Nemačke, fašističke Italije i carskog Japana. Jezgro ove koalicije, istorijski poznato kao „Velika trojka“, činile su Sjedinjene Američke Države, Velika Britanija i Sovjetski Savez, dok su im se, u različitim fazama sukoba i sa drastično različitim stepenom doprinosa, ljudskih žrtava i vojne moći, pridružile desetine drugih nacija sa gotovo svih naseljenih kontinenata sveta.
Ono što savezničku koaliciju čini istorijski jedinstvenom nije samo njena geografska raznolikost, već upravo paradoks na kojem je počivala — savez sklopljen ne iz zajedničke ideologije ili prirodnog prijateljstva, već iz čiste nužnosti pred zajedničkom pretnjom, savez koji će se, gotovo istog trenutka kada je zajednički neprijatelj poražen, raspasti u novo, decenijama dugo neprijateljstvo poznato kao Hladni rat. Ovaj tekst pruža detaljan, hronološki i tematski strukturiran pregled ko su bili saveznici u Drugom svetskom ratu, kroz analizu postepenog formiranja koalicije, konkretne uloge i doprinosa ključnih zemalja članica, značajnih međusavezničkih konferencija na kojima je oblikovana strategija čitavog rata, kao i dubokih unutrašnjih napetosti i krhkih kompromisa koji su karakterisali ovaj neobičan savez sve do samog kraja sukoba.
Kako je uopšte nastala savezna koalicija
Prvi saveznici — Velika Britanija i Francuska stupaju u odbranu Poljske
Formalno, savezničku koaliciju u njenom najranijem obliku činile su isključivo Velika Britanija i Francuska, koje su, vezane prethodno potpisanim odbrambenim ugovorima sa Poljskom, zvanično objavile rat nacističkoj Nemačkoj 3. septembra 1939. godine, svega dva dana nakon iznenadne nemačke invazije na poljsku teritoriju. Ovim dvema zapadnoevropskim silama gotovo istovremeno pridružile su se i njihove brojne kolonije i dominioni raspoređeni širom sveta, uključujući Australiju, Kanadu, Novi Zeland, Južnu Afriku i britansku Indiju, čime je sukob, još pre bilo kakvog ozbiljnijeg borbenog dejstva, već poprimio prve konture globalnih razmera.
Pad Francuske i britanska usamljena borba protiv Trećeg rajha
Nakon zapanjujuće brzog nemačkog vojnog osvajanja Francuske u junu 1940. godine, sprovedenog uz korišćenje revolucionarne taktike „munjevitog rata“, Velika Britanija je, potpuno neočekivano, ostala jedina velika evropska sila koja je nastavila otvorenu, aktivnu borbu protiv nacističke Nemačke. Deo poražene francuske vojske i administracije, međutim, odbio je da prihvati konačnost poraza — kroz pokret poznat kao Slobodna Francuska, predvođen harizmatičnim generalom Šarlom de Golom koji je delovao iz izgnanstva u Londonu, nastavljena je borba na strani saveznika sve do konačnog oslobođenja same francuske teritorije.
Ulazak Sovjetskog Saveza u koaliciju — jun 1941. godine
Sovjetski Savez, koji je do tog trenutka bio formalno vezan Paktom o nenapadanju sa nacističkom Nemačkom, poznatijim kao Pakt Molotov-Ribentrop, postao je nevoljni, ali suštinski neophodan saveznik zapadnih demokratija tek nakon iznenadne, potpuno neočekivane nemačke invazije poznate pod kodnim imenom Operacija Barbarosa, pokrenute 22. juna 1941. godine. Uprkos duboko ukorenjenim ideološkim razlikama i dugogodišnjem obostranom nepoverenju, britanski premijer Vinston Čerčil, poznat po svom snažnom antikomunizmu, odmah je javno izjavio bezuslovnu podršku Sovjetskom Savezu, praktično deklarišući da će, u datim istorijskim okolnostima, čak i savez sa đavolom biti prihvatljiv ukoliko bi to pomoglo porazu zajedničkog nemačkog neprijatelja.
Ulazak Sjedinjenih Američkih Država — decembar 1941. godine
Sjedinjene Američke Države, uprkos rastućoj javnoj podršci britanskom otporu i already aktivnom programu materijalne pomoći saveznicima, formalno su ušle u otvoren oružani sukob tek nakon iznenadnog, razornog japanskog napada na američku pomorsku bazu Perl Harbur 7. decembra 1941. godine. Svega nekoliko dana kasnije, nacistička Nemačka, poštujući formalne saveznske obaveze prema Japanu iz Trojnog pakta, sama je objavila rat Sjedinjenim Državama, čime je dotad prvenstveno evropski i azijski sukob konačno definitivno postao istinski globalni rat koji je uključivao apsolutno sve najveće svetske vojne i ekonomske sile.
„Velika trojka“ — apsolutno jezgro savezničke koalicije
Sjedinjene Američke Države — arsenal demokratije
Sjedinjene Američke Države unele su u savezničku koaliciju ogroman, praktično neuporediv industrijski i ekonomski potencijal, koji se materijalizovao kroz masovnu, praktično nezaustavljivu proizvodnju ratnih brodova, aviona, tenkova i municije u razmerama koje nijedna druga zaraćena strana nije mogla ni izbliza dostići. Poseban i istorijski ključan vid američkog doprinosa predstavljao je program poznat kao Zajam i najam (engl. Lend-Lease), kroz koji su Sjedinjene Države, još pre sopstvenog formalnog ulaska u rat, snabdevale ostale saveznike kritično potrebnom municijom, hranom i vojnom opremom — pomoć koja se pokazala posebno presudnom za opstanak i kasniji vojni oporavak Sovjetskog Saveza i Velike Britanije tokom najtežih godina rata.
Velika Britanija — usamljeni bedem otpora
Velika Britanija, pod odlučnim vođstvom premijera Vinstona Čerčila, predstavljala je apsolutno ključnu tačku otpora tokom najranijih, najneizvesnijih godina rata, kada je ostala jedina zapadna sila koja se aktivno i otvoreno borila protiv naizgled nezaustavljive nacističke ekspanzije. Britanska Kraljevska ratna avijacija odigrala je presudnu, doslovno egzistencijalnu ulogu u odbrani sopstvene teritorije tokom dramatične Bitke za Britaniju 1940. godine, dok je britanska obaveštajna služba, kroz izuzetno tajni projekat dešifrovanja nemačkog šifarskog sistema poznatog kao Enigma, pružila neprocenjiv, decenijama kasnije tek u potpunosti priznat doprinos konačnoj savezničkoj pobedi.
Sovjetski Savez — ogromna žrtva Istočnog fronta
Sovjetski Savez podneo je, bez ikakve ozbiljne istorijske konkurencije, ubedljivo najveći ljudski teret čitave borbe protiv nacističke Nemačke na ogromnom Istočnom frontu, gubeći, prema pažljivim savremenim procenama, između zastrašujućih 24 i 27 miliona ljudskih života. Sovjetske vojne pobede kod Staljingrada tokom zime 1942–1943. i kod Kurska tokom leta 1943. godine predstavljale su nesumnjive istorijske prekretnice koje su definitivno i nepovratno preokrenule strateški tok rata protiv Nemačke, dok je sovjetska Crvena armija na samom kraju sukoba prva, uz ogromne dodatne žrtve, uspela da uđe u sam Berlin. Za detaljniji, sveobuhvatan pregled ukupnih ljudskih gubitaka svih zaraćenih strana u čitavom ovom sukobu, koristan je poseban tekst o tome koliko je ljudi poginulo u Drugom svetskom ratu.
Ostale ključne savezničke zemlje i njihov specifičan doprinos
Kina — najduži front rata
Kina se, značajno pre formalnog izbijanja globalnog sukoba u Evropi, nalazila u otvorenom, brutalnom ratu sa carskim Japanom još od jula 1937. godine, i nastavila je da vezuje ogroman, nesrazmerno velik broj japanskih kopnenih trupa na azijskom kontinentu tokom čitavog trajanja svetskog rata, čime je značajno i nezaobilazno doprinela sistematskom slabljenju japanskih vojnih resursa raspoloživih za paralelno ratovanje protiv zapadnih saveznika na prostranstvima Pacifika.
Francuska — otpor koji nije prestao ni nakon kapitulacije
Iako je Francuska formalno vojno kapitulirala već u junu 1940. godine, pokret Slobodne Francuske, predvođen generalom Šarlom de Golom, uporno je nastavio borbu iz londonskog izgnanstva, postepeno organizujući sopstvene vojne jedinice koje su aktivno učestvovale u kasnijoj severnoafričkoj kampanji, u samom iskrcavanju u Normandiji, i konačno, u trijumfalnom oslobođenju sopstvene, dugo okupirane teritorije.
Poljska — narod čija je invazija pokrenula rat
Poljska, čija je nemačka invazija formalno pokrenula čitav Drugi svetski rat, nastavila je organizovan otpor kroz sopstvenu izgnaničku vladu smeštenu u Londonu i kroz brojne poljske vojne jedinice koje su se hrabro borile na gotovo svim evropskim ratištima tokom čitavog trajanja sukoba, uključujući i istorijski značajnu, izuzetno krvavu bitku za manastir Monte Kasino u okupiranoj Italiji.
Kanada, Australija i Novi Zeland — snaga Britanskog Komonvelta
Kanada, Australija i Novi Zeland, kao integralni delovi šireg Britanskog Komonvelta, uputili su tokom rata izuzetno značajne vojne kontingente na evropsko i pacifičko ratište, pri čemu je Kanada posebno igrala ključnu, često nedovoljno priznatu ulogu u masovnoj proizvodnji ratne opreme i municije, kao i u sistematskoj obuci hiljada savezničkih pilota kroz takozvani Komonveltski plan vazduhoplovne obuke.
Ostale savezničke zemlje i pokreti otpora
Savezničkoj koaliciji tokom rata postepeno su se pridružile i brojne druge evropske zemlje, uključujući Belgiju, Holandiju, Norvešku i Grčku, čije su formalne vlade nastavile organizovan otpor iz izgnanstva neposredno nakon nemačke okupacije sopstvene teritorije, kao i Jugoslaviju, čiji su brojni i dobro organizovani partizanski pokreti otpora tokom čitavog rata vezivali značajan broj nemačkih i italijanskih okupacionih snaga na celokupnom prostoru Balkanskog poluostrva.
Kompletan vodič o Jugoslaviji i o tome kako je nastala SFRJ pročitajte ovde.
Ključne savezničke konferencije koje su oblikovale tok rata
Atlantska povelja — avgust 1941. godine
Još pre formalnog američkog ulaska u otvoren sukob, predsednik Ruzvelt i premijer Čerčil sastali su se lično na brodu usidrenom u Atlantskom okeanu i zajednički potpisali Atlantsku povelju — istorijski dokument kojim su unapred definisali zajedničke, dugoročne ratne ciljeve i osnovne principe budućeg posleratnog svetskog poretka, uključujući i fundamentalno pravo svih naroda sveta na potpuno samoopredeljenje.
Teheranska konferencija — 1943. godina
Na Teheranskoj konferenciji, održanoj krajem 1943. godine, Ruzvelt, Čerčil i Staljin prvi put su se sreli lično, u istorijskom trenutku koji je konačno doveo do konkretnog dogovora oko strategije i približnog vremena otvaranja dugo očekivanog Zapadnog fronta na teritoriji Francuske — dogovor koji će samo nekoliko meseci kasnije rezultovati istorijskom invazijom u Normandiji, čiji je detaljan tok opisan u posebnom tekstu o tome šta se dogodilo na Dan D (Normandija).
Jaltska konferencija — februar 1945. godine
Na Jaltskoj konferenciji, održanoj na Krimu u februaru 1945. godine, „Velika trojka“ konačno je dogovorila detaljnu, poslednju strategiju konačnog vojnog poraza Nemačke, unapred dogovorenu podelu budućih okupacionih zona na nemačkoj teritoriji, kao i formalno osnivanje nove svetske organizacije — Ujedinjenih nacija — iako su prve, jasno vidljive naznake dubokih neslaganja oko konačne sudbine istočne Evrope već tada suštinski nagoveštavale kasniju, decenijama dugu podelu sveta karakterističnu za period Hladnog rata.
Potsdamska konferencija — jul 1945. godine
Na Potsdamskoj konferenciji, održanoj neposredno nakon formalnog vojnog poraza nacističke Nemačke, saveznici su konačno finalizovali sve konkretne uslove vojne okupacije i teritorijalne podele poražene zemlje, dok je već delimično promenjen sastav savezničkog rukovodstva — novi američki predsednik Truman umesto iznenada preminulog Ruzvelta, i, još dramatičnije, iznenadna izborna smena Čerčila novim britanskim premijerom Klementom Atlijem usred same konferencije — jasno nagoveštavao skoru, temeljnu promenu čitave posleratne geopolitičke dinamike.
Duboke unutrašnje napetosti unutar savezničke koalicije
Fundamentalne ideološke razlike između zapada i Sovjetskog Saveza
Uprkos formalno zajedničkom, deklarisanom ratnom cilju potpunog poraza Sila osovine, duboke i suštinski nepomirljive ideološke razlike između zapadnih kapitalističkih demokratija i komunističkog Sovjetskog Saveza stvarale su stalnu, često prikrivenu unutrašnju napetost unutar čitave koalicije — napetost koja će, praktično odmah nakon konačnog vojnog poraza zajedničkog neprijatelja, brzo i nepovratno prerasti u dugogodišnji Hladni rat i formalnu podelu evropskog kontinenta na dva suprotstavljena, ideološki neprijateljska bloka.
Dugotrajno pitanje otvaranja Zapadnog fronta
Sovjetski vođa Staljin tokom čitavog rata uporno je i sa vremenom sve oštrije zahtevao od zapadnih saveznika da znatno ranije otvore obećani Zapadni front na teritoriji Francuske, opravdano smatrajući da Sovjetski Savez, sam suočen sa apsolutnom većinom nemačkih kopnenih snaga, snosi potpuno nesrazmeran, nepravedan teret čitave kopnene borbe protiv Nemačke, dok su zapadni saveznici, sa svoje strane, dosledno insistirali na neophodnosti temeljne, dugotrajne pripreme pre sprovođenja amfibijske invazije ovako istorijski bespresedanih razmera.
Pitanje posleratne sudbine centralne i istočne Evrope
Već tokom same Jaltske konferencije, jasno su se ispoljile duboke razlike u viđenju posleratne političke budućnosti oslobođenih zemalja centralne i istočne Evrope — dok su zapadni saveznici insistirali na principu slobodnih, demokratskih izbora, Sovjetski Savez je, koristeći prisustvo sopstvene Crvene armije na terenu, sistematski uspostavljao sebi naklonjene komunističke vlade, čime su postavljeni temelji za kasniju, dugogodišnju podelu čitavog kontinenta.
Manje poznati, ali značajni saveznički doprinosi
Uloga Meksika i latinoameričkih zemalja
Iako često izostavljena iz šire istorijske naracije o savezničkoj koaliciji, Meksiko je uputio sopstvenu vazduhoplovnu eskadrilu koja je aktivno učestvovala u oslobađanju Filipina, dok su i brojne druge latinoameričke zemlje, poput Brazila, doprinele slanjem sopstvenih ekspedicionih kopnenih snaga na evropsko ratište, prvenstveno u Italiji.
Doprinos kolonijalnih trupa iz Afrike i Azije
Značajan, tek u poslednjim decenijama u potpunosti priznat doprinos savezničkoj pobedi dale su i brojne kolonijalne trupe regrutovane širom britanske, francuske i holandske imperije u Africi i Aziji — vojnici iz Senegala, istočne Afrike, britanske Indije i francuskih kolonija borili su se i ginuli na gotovo svim ratištima, od severne Afrike do same Italije i Burme.
Zaključak
Saveznici u Drugom svetskom ratu predstavljali su istorijski neobičnu, duboko ideološki raznoliku koaliciju demokratskih i komunističkih država, privremeno ujedinjenih isključivo zajedničkim, egzistencijalnim ciljem konačnog poraza Sila osovine. Od „Velike trojke“ — Sjedinjenih Američkih Država, Velike Britanije i Sovjetskog Saveza — preko presudnog doprinosa Kine, Francuske i Poljske, do desetina drugih nacija i naroda koje su doprinele ljudstvom, materijalnim resursima ili sopstvenom, dugo okupiranom teritorijom, ova neobična i krhka koalicija uspela je da, uprkos dubokim unutrašnjim ideološkim razlikama koje će je gotovo odmah nakon rata rascepiti, konačno slomi nacističku Nemačku i njene saveznike, ostavljajući iza sebe i same temelje potpuno novog, posleratnog svetskog poretka koji određuje međunarodne odnose i do današnjeg dana.
Kompletan vodič kroz istoriju svetskih ratova možete pročitati na sledećoj stranici.
Često postavljana pitanja (FAQ)
1. Ko su bili glavni saveznici u Drugom svetskom ratu? Glavni saveznici bili su Sjedinjene Američke Države, Velika Britanija i Sovjetski Savez, istorijski poznati kao „Velika trojka“.
2. Kada je Velika Britanija zvanično ušla u rat? Velika Britanija objavila je rat nacističkoj Nemačkoj 3. septembra 1939. godine, dva dana nakon nemačke invazije na Poljsku.
3. Kada je Sovjetski Savez postao saveznik zapadnih sila? Sovjetski Savez postao je saveznik nakon iznenadne nemačke invazije poznate kao Operacija Barbarosa, pokrenute 22. juna 1941. godine.
4. Kada su Sjedinjene Američke Države zvanično ušle u Drugi svetski rat? SAD su formalno ušle u rat nakon japanskog napada na Perl Harbur 7. decembra 1941. godine.
5. Šta je bio program Zajam i najam? Zajam i najam bio je američki program kojim su saveznici snabdevani municijom, hranom i vojnom opremom još pre formalnog američkog ulaska u rat.
6. Ko je bio britanski premijer tokom najvećeg dela rata? Vinston Čerčil bio je britanski premijer i ključna figura savezničkog vođstva tokom najvećeg dela sukoba.
7. Koliko je ljudi Sovjetski Savez izgubio tokom rata? Sovjetski Savez izgubio je između 24 i 27 miliona ljudi, ubedljivo najveći broj žrtava od svih zaraćenih strana.
8. Šta je bio pokret Slobodne Francuske? Slobodna Francuska bio je pokret otpora predvođen generalom Šarlom de Golom koji je nastavio borbu iz londonskog izgnanstva nakon francuske kapitulacije 1940. godine.
9. Da li je Poljska nastavila borbu nakon nemačke okupacije? Da, Poljska je nastavila organizovan otpor kroz izgnaničku vladu u Londonu i poljske vojne jedinice koje su se borile na različitim evropskim ratištima.
10. Kakvu je ulogu imala Kina u savezničkoj koaliciji? Kina se borila protiv Japana još od 1937. godine, vezujući ogroman broj japanskih kopnenih trupa na azijskom kontinentu tokom čitavog rata.
11. Šta je bila Atlantska povelja? Atlantska povelja bio je dokument koji su Ruzvelt i Čerčil potpisali u avgustu 1941. godine, definišući zajedničke ratne ciljeve i principe posleratnog poretka.
12. Šta je konkretno dogovoreno na Teheranskoj konferenciji? Na Teheranskoj konferenciji 1943. godine konačno je dogovorena strategija i približno vreme otvaranja dugo očekivanog Zapadnog fronta u Francuskoj.
13. Šta je dogovoreno na Jaltskoj konferenciji? Na Jaltskoj konferenciji 1945. godine dogovorena je strategija konačnog poraza Nemačke, podela okupacionih zona i osnivanje Ujedinjenih nacija.
14. Šta je bila Potsdamska konferencija? Potsdamska konferencija, održana jula 1945. godine, finalizovala je konkretne uslove vojne okupacije i teritorijalne podele poražene Nemačke.
15. Da li su Kanada, Australija i Novi Zeland aktivno učestvovali u ratu? Da, ove zemlje, kao delovi Britanskog Komonvelta, uputile su značajne vojne kontingente na evropsko i pacifičko ratište.
16. Kakva je bila uloga jugoslovenskih partizana unutar šire savezničke koalicije? Jugoslovenski partizanski pokreti otpora tokom čitavog rata vezivali su značajan broj nemačkih i italijanskih okupacionih snaga na Balkanu.
17. Zašto je postojala trajna napetost između zapadnih saveznika i Sovjetskog Saveza? Napetost je proizlazila iz dubokih, suštinski nepomirljivih ideoloških razlika između zapadnih demokratija i komunističkog Sovjetskog Saveza, koja je nakon rata brzo prerasla u Hladni rat.
18. Zašto je Staljin uporno zahtevao ranije otvaranje Zapadnog fronta? Staljin je opravdano smatrao da Sovjetski Savez snosi nesrazmeran teret kopnene borbe protiv Nemačke i insistirao je na hitnom rasterećenju putem zapadne invazije.
19. Koje su evropske zemlje nastavile organizovan otpor iz izgnanstva? Belgija, Holandija, Norveška, Grčka, Poljska i Francuska nastavile su otpor kroz sopstvene izgnaničke vlade nakon nemačke okupacije.
20. Kako je britanska obaveštajna služba doprinela konačnoj savezničkoj pobedi? Kroz tajni projekat dešifrovanja nemačkog šifarskog sistema Enigma, britanska obaveštajna služba pružila je neprocenjiv strateški uvid u nemačke vojne planove.
21. Da li se sastav savezničkog rukovodstva promenio tokom samog rata? Da, do samog kraja rata američkog predsednika Ruzvelta nasledio je Truman, dok je britanskog premijera Čerčila, usred Potsdamske konferencije, zamenio novoizabrani Klement Atli.
22. Kakav je bio doprinos Meksika savezničkoj koaliciji? Meksiko je uputio sopstvenu vazduhoplovnu eskadrilu koja je aktivno učestvovala u savezničkom oslobađanju Filipina od japanske okupacije.
23. Da li su kolonijalne trupe iz Afrike i Azije učestvovale u ratu na strani saveznika? Da, vojnici regrutovani širom britanske, francuske i holandske kolonijalne imperije borili su se na gotovo svim ratištima, od severne Afrike do same Italije i Burme.
24. Zašto se savez između zapada i Sovjetskog Saveza smatra istorijski neobičnim? Zato što je predstavljao privremeni, isključivo pragmatičan savez ideološki dijametralno suprotstavljenih sistema, sklopljen jedino iz nužde pred zajedničkom pretnjom, koji se raspao gotovo odmah nakon zajedničke pobede.
Više članaka na ovu i srodne teme pronađite na Enciklo.rs.
One thought on “Ko su bili saveznici u Drugom svetskom ratu — Kompletna istorijska analiza”