Informbiro, zvanično Informacioni biro komunističkih i radničkih partija (Kominform), bio je organizacija komunističkih partija Evrope osnovana 1947. godine na inicijativu Sovjetskog Saveza. Iako je stvorena kao telo za koordinaciju i razmenu informacija između komunističkih pokreta, već godinu dana kasnije Informbiro je postao sinonim za jednu od najdramatičnijih prekretnica u istoriji socijalističke Jugoslavije – raskid Josipa Broza Tita sa Josifom Staljinom 1948. godine. U ovom tekstu detaljno objašnjavamo šta je tačno bio Informbiro, kako je došlo do sukoba sa Jugoslavijom, kakve je posledice ostavio na unutrašnju i spoljnu politiku SFRJ, i zašto se ovaj događaj smatra jednim od najznačajnijih u čitavoj jugoslovenskoj istoriji XX veka.
Ovaj članak je deo serije tekstova o jugoslovenskoj istoriji i direktno se nadovezuje na tekstove o SFRJ i njenom nastanku i republikama SFRJ, u kojima je sukob sa Informbiroom već pomenut kao ključna prekretnica u ranoj istoriji socijalističke Jugoslavije.
Osnovni podaci o Informbirou
- Puni naziv: Informacioni biro komunističkih i radničkih partija (rus. Коминформ, Kominform)
- Skraćeni naziv u jugoslovenskoj upotrebi: Informbiro
- Osnovan: septembar 1947. godine, na sastanku u Šklarskoj Porembi u Poljskoj
- Sedište: prvobitno Beograd, kasnije Bukurešt
- Osnivačke članice: komunističke partije SSSR-a, Jugoslavije, Bugarske, Rumunije, Mađarske, Poljske, Čehoslovačke, Francuske i Italije
- Broj zvaničnih zasedanja: tri – Beograd (decembar 1947), Bukurešt (jun 1948), Budimpešta (novembar 1949)
- Ključni datum sukoba sa Jugoslavijom: 28. jun 1948. – usvajanje Rezolucije Informbiroa
- Prestanak postojanja: zvanično raspušten 17. aprila 1956. godine
Zašto je Informbiro ključan za razumevanje jugoslovenske istorije
Iako je Informbiro kao organizacija postojao svega devet godina i formalno okupljao samo nekoliko evropskih komunističkih partija, njegov značaj za Jugoslaviju daleko nadmašuje njegov stvarni institucionalni domet. Upravo je sukob sa Informbiroom 1948. godine primorao Jugoslaviju da napusti sovjetski model socijalizma i razvije sopstveni, samostalan put, uključujući i sistem radničkog samoupravljanja opisan u tekstu o SFRJ, kao i kasniju ulogu u osnivanju Pokreta nesvrstanih, koju je predvodio Josip Broz Tito.
Osnivanje Informbiroa 1947. godine
Kontekst posleratne Evrope
Neposredno posle Drugog svetskog rata, Evropa se sve jasnije delila na dva ideološka bloka – zapadni, oslonjen na Sjedinjene Američke Države kroz Maršalov plan, i istočni, pod dominacijom Sovjetskog Saveza. U takvim okolnostima, Moskva je odlučila da uspostavi formalni mehanizam koordinacije između komunističkih partija Evrope, kako bi ojačala jedinstvo socijalističkog tabora i sprečila „ideološka skretanja” pojedinih partija.
Sastanak u Šklarskoj Porembi
Osnivački sastanak buduće organizacije održan je u septembru 1947. godine u poljskom gradu Šklarskoj Porembi, gde su se sedam dana sastajale delegacije komunističkih partija Sovjetskog Saveza (koju je predvodio Andrej Ždanov), Jugoslavije (koju su predstavljali Edvard Kardelj i Milovan Đilas), Bugarske, Rumunije, Mađarske, Poljske, Čehoslovačke, Francuske i Italije. Na ovom sastanku formalno je osnovan Informacioni biro komunističkih i radničkih partija.
Uloga jugoslovenske delegacije na osnivačkom sastanku
Zanimljiv istorijski detalj jeste da su na samom osnivačkom sastanku predstavnici Jugoslavije, Kardelj i Đilas, po nalogu sovjetskog rukovodstva oštro kritikovali francusku i italijansku komunističku partiju zbog navodnog „oportunizma” i „revizionizma” – iste optužbe koje će, ironično, već sledeće godine biti upućene samoj Jugoslaviji.
Sedište u Beogradu
Kao znak tadašnjeg visokog ugleda koji je Jugoslavija uživala u socijalističkom taboru zbog uspešne antifašističke borbe tokom rata, za sedište Informbiroa prvobitno je izabran Beograd, gde je u decembru 1947. godine održano i prvo zvanično zasedanje ove organizacije.
Prve pukotine u odnosima Jugoslavije i Sovjetskog Saveza
Ambicije Jugoslavije na Balkanu
Već u samoj godini osnivanja Informbiroa, 1947, pojavile su se prve naznake budućeg sukoba. Jugoslovensko rukovodstvo, na čelu sa Titom, vodilo je aktivnu i samostalnu spoljnu politiku na Balkanu – uključujući planove o stvaranju Balkanske federacije sa Bugarskom, kao i direktnu vojnu i materijalnu pomoć komunističkim snagama u Grčkom građanskom ratu.
Sporazumi na Bledu
Tokom 1947. godine, Tito i bugarski lider Georgi Dimitrov potpisali su na Bledu niz sporazuma o prijateljstvu, ekonomskoj saradnji i carinskoj uniji između dve zemlje, koje su zapadni saveznici, ali i sam Staljin, protumačili kao korak ka stvaranju šire balkanske federacije bez neposredne sovjetske kontrole.
Staljinovo nezadovoljstvo
Sovjetski vođa Josif Staljin nije odobravao ovakvu samostalnost jugoslovenskog rukovodstva, posebno kada je reč o planovima za Balkansku federaciju i nastavku pomoći grčkim komunistima, što je Zapad doživljavao kao direktnu provokaciju u već zaoštrenoj atmosferi ranog Hladnog rata. Prema oceni pojedinih istoričara, sukob je u velikoj meri bio i lične prirode – Staljin je teško podnosio činjenicu da jedan lider komunističke partije, poput Tita, uživa toliku samostalnost i popularnost da otvoreno odstupa od moskovskih direktiva.
Rezolucija Informbiroa od 28. juna 1948. godine
Drugo zasedanje u Bukureštu
Drugo zasedanje Informbiroa održano je u junu 1948. godine u glavnom gradu Rumunije, Bukureštu. Za razliku od prvog zasedanja u Beogradu, na ovaj sastanak niko od jugoslovenskih predstavnika nije došao, budući da je jugoslovensko rukovodstvo već bilo svesno da će sastanak biti iskorišćen za obračun sa KPJ.
Sadržaj Rezolucije
Dana 28. juna 1948. godine, na kraju zasedanja u Bukureštu, usvojena je Rezolucija Informbiroa, kojom je Jugoslavija zvanično isključena iz organizacije. Rezolucija je Komunističku partiju Jugoslavije optužila za:
- odstupanje od „marksističko-lenjinističke politike”
- „neprijateljsku politiku prema Sovjetskom Savezu i SKP(b)”
- „napuštanje pozicija radničke klase”
- umanjivanje uloge komunističke partije na račun šireg Narodnog fronta
Simbolika datuma
Zanimljivo je da je Rezolucija namerno objavljena 28. juna, na dan Vidovdana, istog datuma kada je 1921. godine donet Vidovdanski ustav Kraljevine SHS, o čemu detaljno govorimo u tekstu o Kraljevini Jugoslaviji – što je od strane Informbiroa verovatno bilo zamišljeno kao simbolički udarac na osetljiv datum u srpskoj i jugoslovenskoj istoriji.
Reakcija jugoslovenskog rukovodstva
Umesto očekivanog povlačenja i priznanja greške, Centralni komitet KPJ odbio je optužbe iz Rezolucije i odlučio da se suprotstavi sovjetskom pritisku, birajući put samostalnog razvoja socijalizma. Ova odluka predstavlja jednu od najznačajnijih prekretnica u čitavoj istoriji socijalističke Jugoslavije.
Posledice sukoba po Jugoslaviju
Ekonomska i politička izolacija
Nakon Rezolucije, Jugoslavija se našla u potpunoj ekonomskoj i političkoj izolaciji od zemalja istočnog bloka. Sovjetski Savez i njegovi saveznici prekinuli su trgovinske sporazume sa Jugoslavijom, povukli svoje stručnjake i savetnike iz zemlje, i pooštrili graničnu kontrolu, što je izazvalo ozbiljne ekonomske teškoće u prvim godinama posle raskida.
Granični incidenti i vojna napetost
Sukob je pratio i niz graničnih incidenata, diverzija i špijunskih aktivnosti duž granica Jugoslavije sa susednim zemljama istočnog bloka. Napetost je kulminirala u jesen 1952. godine, kada je Sovjetski Savez ozbiljno razmatrao mogućnost vojne intervencije protiv Jugoslavije, a Jugoslovenska armija je bila u punoj pripravnosti, sa dodatnim snagama koncentrisanim na istočnim granicama zemlje.
Staljinov Štab za Jugoslaviju
Prema istorijskim izvorima, Sovjetski Savez je formirao poseban vojni štab zadužen za planiranje eventualne intervencije protiv Jugoslavije, koji je raspušten tek u decembru 1952. godine, delom i zbog toga što je Staljin morao da preusmeri deo vojnih resursa prema istočnoj granici usled tenzija oko Korejskog rata.
Uloga JNA u odbrani zemlje
Suočena sa realnom pretnjom invazije, jugoslovenska vlast je intenzivno radila na jačanju odbrambenih kapaciteta zemlje – ojačane su granične jedinice, ubrzano se radilo na domaćoj vojnoj industriji, a deo rukovodstva razmatrao je i mogućnost gerilskog otpora po uzoru na iskustvo Narodnooslobodilačke borbe, u slučaju da bi do sovjetske invazije zaista i došlo. Ova pripravnost dodatno je učvrstila položaj Jugoslovenske armije, kasnije preimenovane u Jugoslovensku narodnu armiju (JNA), kao stuba odbrane samostalnog jugoslovenskog puta.
Progon „informbirovaca” i Goli otok
Unutar same Jugoslavije, sukob sa Informbiroom doveo je do obračuna sa svim članovima KPJ za koje se sumnjalo da podržavaju Staljinovu stranu, poznatih pod nazivom „ibeovci” ili „informbirovci”. Protiv njih su vođeni montirani sudski procesi, a poseban kazneni logor za informbirovce formiran je na ostrvu Goli otok u Jadranskom moru, u Kvarnerskom zalivu, gde su zatvorenici bili izlagani teškom fizičkom radu i psihičkom pritisku.
Razmere represije
Progon informbirovaca predstavlja jednu od najmračnijih epizoda u istoriji socijalističke Jugoslavije, budući da su, prema kasnijim istorijskim istraživanjima, hiljade ljudi bile uhapšene, osuđene ili poslate na prisilni rad, često i na osnovu neosnovanih optužbi ili ličnih obračuna, a ne stvarne podrške sovjetskoj politici.
Uslovi na Golom otoku
Zatvorenici na Golom otoku bili su podvrgavani izuzetno teškim uslovima – prisilnom radu u kamenolomima pod visokim letnjim temperaturama, kao i praksi takozvanog „špalira”, gde su novopridošli zatvorenici bili primorani da prolaze kroz stroj drugih zatvorenika. Postojanje i puni razmeri logora dugo su bili tabu tema u zvaničnoj jugoslovenskoj javnosti i tek su decenijama kasnije postali predmet šire istorijske i književne obrade.
Preusmeravanje jugoslovenske spoljne politike
Zbliženje sa Zapadom
Suočena sa ekonomskom izolacijom od istočnog bloka, Jugoslavija je bila prinuđena da traži alternativne izvore ekonomske i vojne pomoći. Tokom prve polovine 1950-ih godina, Jugoslavija je uspostavila ekonomsku i vojnu saradnju sa Sjedinjenim Državama i zapadnoevropskim zemljama, uključujući i američku pomoć u okviru posebnih programa podrške, bez formalnog ulaska u zapadni vojni blok.
Balkanski pakt sa Grčkom i Turskom
Kao deo ovog spoljnopolitičkog preusmeravanja, Jugoslavija je 1953–1954. godine potpisala vojno-politički savez sa Grčkom i Turskom, dve zemlje članice NATO-a, čime je dodatno potvrđena njena nova, samostalna pozicija između dva hladnoratovska bloka.
Put ka nesvrstanosti
Ovo iskustvo balansiranja između Istoka i Zapada, stečeno neposredno nakon sukoba sa Informbiroom, kasnije će postati temelj jugoslovenske politike nesvrstanosti, čiji je Josip Broz Tito bio jedan od glavnih svetskih arhitekata.
Američka ekonomska pomoć
U okviru novouspostavljene saradnje sa Zapadom, Jugoslavija je od kraja 1940-ih i tokom 1950-ih godina dobijala i značajnu ekonomsku i vojnu pomoć Sjedinjenih Američkih Država, isporučivanu delom kroz posebne bilateralne sporazume, a delom i kroz šire programe pomoći nesovjetskim zemljama. Ova pomoć bila je od presudnog značaja za prevazilaženje ekonomskih teškoća izazvanih prekidom trgovine sa istočnim blokom.
Unutrašnje posledice: put ka samoupravnom socijalizmu
Kritika sovjetskog modela
Raskid sa Moskvom naterao je jugoslovensko rukovodstvo da preispita i sopstveni, dotad gotovo doslovno preuzeti sovjetski model državnog uređenja privrede. Jugoslovenski teoretičari, predvođeni Milovanom Đilasom, Edvardom Kardeljom i Borisom Kidričem, počeli su da razvijaju kritiku sovjetskog državnog kapitalizma i birokratske centralizacije privrede.
Uvođenje radničkog samoupravljanja
Kao praktičan odgovor na ovu kritiku, sredinom 1950-ih godina uveden je sistem socijalističkog samoupravljanja, u kojem su radnici, preko radničkih saveta u preduzećima, formalno dobijali pravo da učestvuju u donošenju odluka o upravljanju sopstvenim radnim organizacijama. Ovaj model, postao je jedno od glavnih obeležja po kojima se jugoslovenski socijalizam razlikovao od ostalih zemalja istočnog bloka.
Dalja zasedanja i kraj Informbiroa
Treće zasedanje u Budimpešti 1949. godine
Poslednje, treće zasedanje Informbiroa održano je u novembru 1949. godine u Budimpešti, gde je usvojena i druga rezolucija protiv Jugoslavije, dodatno oštrija u tonu i optužbama, čime je sukob dodatno produbljen umesto rešen.
Smrt Staljina i promena kursa
Sukob sa Informbiroom trajao je sve do smrti Josifa Staljina, 5. marta 1953. godine. Novo sovjetsko rukovodstvo postepeno je krenulo putem „destaljinizacije” i preispitivanja spoljne politike prema socijalističkim zemljama, uključujući i odnos prema Jugoslaviji.
Poseta Nikite Hruščova Beogradu 1955. godine
Ključni korak ka normalizaciji odnosa predstavljala je poseta novog sovjetskog lidera Nikite Hruščova Beogradu, 26. maja 1955. godine, kada je došlo do zvaničnog pomirenja između sovjetskog i jugoslovenskog rukovodstva, uz sovjetsko priznanje da su optužbe iz 1948. godine bile neosnovane.
Zvanično raspuštanje 17. aprila 1956. godine
Kao deo procesa normalizacije odnosa, Informbiro je zvanično raspušten 17. aprila 1956. godine, čime je formalno okončan i period otvorenog neprijateljstva između Jugoslavije i Sovjetskog Saveza, iako su odnosi između dve zemlje i nakon toga ostali obeleženi povremenim usponima i padovima, u zavisnosti od šireg konteksta Hladnog rata.
Istorijski značaj sukoba sa Informbiroom
Prekretnica u istoriji svetskog komunizma
Sukob Jugoslavije sa Informbiroom predstavljao je prvi ozbiljan raskol unutar svetskog komunističkog pokreta posle Drugog svetskog rata i prvi slučaj da jedna socijalistička država otvoreno odbije sovjetsko vođstvo, a pritom zadrži socijalističko uređenje. Ovaj presedan kasnije će inspirisati i druge komunističke pokrete i države koje su tražile sopstveni put razvoja, nezavisan od direktne moskovske kontrole.
Temelj jugoslovenske posebnosti u odnosu na istočni blok
Upravo je iskustvo sukoba sa Informbiroom omogućilo Jugoslaviji da razvije prepoznatljiv, poseban model unutar socijalističkog sveta – otvorenije granice, razvijeniji turizam, saradnju sa Zapadom i vodeću ulogu u pokretu nesvrstanih zemalja – što ju je suštinski razlikovalo od ostalih zemalja istočnog bloka tokom čitave druge polovine XX veka.
Informbiro u istorijskom sećanju
Podeljene ocene o represiji
Iako se sam raskid sa Staljinom u jugoslovenskoj istoriografiji najčešće ocenjuje kao hrabar i dalekosežno pozitivan potez, unutrašnja represija nad stvarnim ili navodnim pristalicama Informbiroa, uključujući logor na Golom otoku, danas se smatra jednom od najtamnijih strana Titove vladavine i predmet je stalnog istorijskog preispitivanja i kritičke analize.
Izraz „informbirovac” u jeziku
Zbog dubokog traga koji je ovaj sukob ostavio u jugoslovenskom društvu, izraz „informbirovac” ili skraćeno „ibeovac” dugo je u svakodnevnom govoru na prostoru bivše Jugoslavije zadržao značenje osobe optužene za nelojalnost ili izdaju iz ideoloških razloga, daleko nadživevši sam period stvarnog postojanja Informbiroa.
Zaključak
Informbiro, odnosno Informacioni biro komunističkih i radničkih partija, osnovan je 1947. godine kao instrument sovjetske koordinacije komunističkih pokreta Evrope, ali je već godinu dana kasnije, Rezolucijom od 28. juna 1948. godine, postao sinonim za dramatičan raskid između Josipa Broza Tita i Josifa Staljina. Ovaj sukob doveo je Jugoslaviju u ekonomsku i političku izolaciju, izazvao ozbiljnu unutrašnju represiju nad stvarnim i navodnim pristalicama Informbiroa, ali je istovremeno primorao zemlju da razvije sopstveni, samostalan model socijalizma – uključujući radničko samoupravljanje i politiku nesvrstanosti – koji je obeležio čitavu dalju istoriju SFRJ, sve do njenog raspada početkom devedesetih godina XX veka. Razumevanje ove prekretnice ključno je za sagledavanje osobenog puta koji je jugoslovenski socijalizam prošao u odnosu na ostale zemlje istočnog bloka.
Sveobuhvatan vodič o istoriji Jugoslavije u 20. veku pročitajte ovde.
Najčešća pitanja o Informbirou (FAQ)
1. Šta je bio Informbiro? Informbiro, zvanično Informacioni biro komunističkih i radničkih partija (Kominform), bila je organizacija komunističkih partija Evrope osnovana 1947. godine na inicijativu Sovjetskog Saveza.
2. Kada je osnovan Informbiro? Osnovan je u septembru 1947. godine, na sastanku u poljskom gradu Šklarskoj Porembi.
3. Koje su zemlje bile osnivačice Informbiroa? Osnivačice su bile komunističke partije Sovjetskog Saveza, Jugoslavije, Bugarske, Rumunije, Mađarske, Poljske, Čehoslovačke, Francuske i Italije.
4. Gde je bilo sedište Informbiroa? Sedište je prvobitno bilo u Beogradu, a kasnije je premešteno u Bukurešt.
5. Kada je Jugoslavija isključena iz Informbiroa? Jugoslavija je isključena Rezolucijom od 28. juna 1948. godine, usvojenom na drugom zasedanju Informbiroa u Bukureštu.
6. Zašto je došlo do sukoba između Tita i Staljina? Sukob je nastao zbog samostalne spoljne politike Jugoslavije, uključujući planove o Balkanskoj federaciji sa Bugarskom i pomoć grčkim komunistima, što Staljin nije odobravao, kao i zbog šireg nezadovoljstva jugoslovenskom nezavisnošću od moskovskih direktiva.
7. Za šta je Jugoslavija optužena u Rezoluciji Informbiroa? Optužena je za odstupanje od marksističko-lenjinističke politike, neprijateljski odnos prema SSSR-u, napuštanje pozicija radničke klase i umanjivanje uloge partije na račun Narodnog fronta.
8. Kako je jugoslovensko rukovodstvo reagovalo na Rezoluciju? Centralni komitet KPJ odbio je optužbe i odlučio da nastavi samostalnim putem, umesto da prizna navodne greške pred Staljinom.
9. Koje su bile posledice sukoba po jugoslovensku privredu? Jugoslavija se suočila sa ekonomskom izolacijom, prekidom trgovinskih sporazuma i povlačenjem sovjetskih stručnjaka iz zemlje.
10. Da li je postojala opasnost od vojnog sukoba između SSSR-a i Jugoslavije? Da, napetost je kulminirala 1952. godine, kada je Sovjetski Savez ozbiljno razmatrao vojnu intervenciju, a jugoslovenska vojska je bila u punoj pripravnosti na istočnim granicama.
11. Šta je Goli otok? Goli otok je ostrvo u Jadranskom moru na kojem je formiran kazneni logor za osobe optužene za podršku Informbirou i Staljinu.
12. Ko su bili „informbirovci”? To je naziv za pripadnike ili simpatizere KPJ za koje se sumnjalo da podržavaju Staljinovu, odnosno sovjetsku stranu u sukobu iz 1948. godine.
13. Koje je bilo drugo zasedanje Informbiroa? Drugo zasedanje održano je u junu 1948. godine u Bukureštu, na kojem je usvojena Rezolucija protiv Jugoslavije.
14. Da li je bilo još zasedanja Informbiroa posle 1948? Da, treće i poslednje zasedanje održano je u novembru 1949. godine u Budimpešti, gde je usvojena dodatna, oštrija rezolucija protiv Jugoslavije.
15. Kako je sukob sa Informbiroom uticao na jugoslovensku privredu i uređenje? Doveo je do uvođenja sistema socijalističkog samoupravljanja, kao samostalnog jugoslovenskog modela koji se razlikovao od sovjetskog državnog centralizma.
16. Kako se Jugoslavija snašla u međunarodnoj izolaciji? Okrenula se ekonomskoj i vojnoj saradnji sa Zapadom, uključujući američku pomoć i savez sa Grčkom i Turskom, bez formalnog ulaska u NATO.
17. Kada je sukob sa Informbiroom zvanično okončan? Zvanično je okončan raspuštanjem Informbiroa 17. aprila 1956. godine, nakon prethodnog pomirenja jugoslovenskog i sovjetskog rukovodstva.
18. Šta je omogućilo normalizaciju odnosa sa Sovjetskim Savezom? Ključan korak bila je smrt Staljina 1953. godine i poseta novog sovjetskog lidera Nikite Hruščova Beogradu 1955. godine.
19. Da li je Informbiro imao veze sa kasnijim Pokretom nesvrstanih? Da, iskustvo samostalnog balansiranja između Istoka i Zapada nakon sukoba sa Informbiroom postavilo je temelje kasnije jugoslovenske politike nesvrstanosti.
20. Ko su bili glavni jugoslovenski teoretičari samoupravljanja nakon raskida sa Informbiroom? Ključne uloge imali su Milovan Đilas, Edvard Kardelj i Boris Kidrič.
21. Zašto je sukob sa Informbiroom smatran ličnim između Tita i Staljina? Prema oceni pojedinih istoričara, Staljin je teško podnosio samostalnost i rastuću popularnost Tita, što je sukobu davalo i izraženu ličnu dimenziju, pored ideoloških razloga.
22. Da li se izraz „informbirovac” koristio i posle raspuštanja same organizacije? Da, izraz je dugo ostao u svakodnevnom govoru na prostoru bivše Jugoslavije, označavajući osobu optuženu za ideološku nelojalnost.
23. Kako se ocenjuje represija nad informbirovcima u savremenoj istoriografiji? Danas se smatra jednom od najtamnijih strana Titove vladavine, uprkos tome što se sam politički raskid sa Staljinom najčešće ocenjuje kao istorijski opravdan potez.
24. Da li je Informbiro postojao i posle isključenja Jugoslavije? Da, organizacija je nastavila da postoji i deluje protiv Jugoslavije sve do svog zvaničnog raspuštanja 1956. godine.
25. Zašto se sukob sa Informbiroom smatra prekretnicom u istoriji svetskog komunizma? Zato što je predstavljao prvi slučaj da jedna socijalistička država otvoreno odbije sovjetsko vođstvo, a pritom zadrži socijalističko uređenje, čime je stvoren presedan za kasnije samostalne puteve drugih komunističkih pokreta.
Više članaka na ovu i srodne teme pronađite na Enciklo.rs.