Prvi svetski rat, u to vreme nazivan „Veliki rat”, izbio je 28. jula 1914. godine, kada je Austrougarska monarhija objavila rat Kraljevini Srbiji, i trajao je do 11. novembra 1918. godine, odnevši između 15 i 22 miliona života i zauvek promenivši političku kartu Evrope. Iako se Sarajevski atentat od 28. juna 1914. godine – ubistvo austrougarskog prestolonaslednika nadvojvode Franca Ferdinanda – najčešće navodi kao neposredni okidač rata, istoričari se gotovo jednoglasno slažu da je reč tek o povodu, dok stvarni uzroci sukoba sežu decenijama unazad, u složenu mrežu vojnih saveza, imperijalnog rivalstva, militarizma i nacionalizma koja je zahvatila Evropu krajem XIX i početkom XX veka. U ovom tekstu detaljno, sveobuhvatno i činjenično objašnjavamo šta je tačno izazvalo Prvi svetski rat – od dubokih, dugoročnih uzroka do neposrednog toka Julske krize koja je Evropu odvela u rat.
Kompletan vodič kroz istoriju svetskih ratova možete pročitati na sledećoj stranici.
Osnovni podaci o uzrocima Prvog svetskog rata
- Neposredan povod: Sarajevski atentat na nadvojvodu Franca Ferdinanda, 28. jun 1914.
- Formalni početak rata: austrougarska objava rata Srbiji, 28. jul 1914.
- Ključni dugoročni uzroci: sistem vojnih saveza, militarizam, imperijalizam, nacionalizam (istoričari ih pamte pod skraćenicom MAIN – Militarism, Alliances, Imperialism, Nationalism)
- Dva suprotstavljena vojna bloka: Trojni savez (Nemačka, Austrougarska, Italija) i Antanta (Francuska, Rusija, Velika Britanija)
- Period neposredne krize: Julska kriza, od 28. juna do 4. avgusta 1914. godine
- Broj velikih sila uvučenih u rat tokom prvih nedelja: sedam (Austrougarska, Nemačka, Rusija, Francuska, Srbija, Belgija, Velika Britanija)
- Trajanje rata: 28. jul 1914. – 11. novembar 1918. (4 godine i 3,5 meseca)
Zašto pitanje uzroka rata i danas izaziva rasprave
Malo istorijskih pitanja je toliko istraživano i osporavano koliko pitanje ko je i šta izazvalo Prvi svetski rat. Za razliku od Drugog svetskog rata, gde postoji relativno jasan konsenzus o agresoru, uzroci Prvog svetskog rata predstavljaju spoj strukturnih, dugoročnih faktora i niza pojedinačnih odluka donetih tokom svega nekoliko nedelja jula 1914. godine, zbog čega istoričari već više od jednog veka raspravljaju o tome koja je zemlja, ili koji faktor, snosi najveću odgovornost.
Razlika između uzroka i povoda rata
Sarajevski atentat kao povod, ne uzrok
Istoričari prave jasnu razliku između povoda (neposrednog okidača) i uzroka (dubljih, strukturnih faktora) Prvog svetskog rata. Sarajevski atentat se gotovo univerzalno tretira kao povod – događaj koji je pokrenuo lanac odluka koji je doveo do rata – dok se stvarni uzroci traže u decenijama ranijeg rivalstva evropskih sila.
Argument da bi rat izbio i bez atentata
Deo istoriografije, uključujući čuvenu, kontroverznu studiju nemačkog istoričara Fritca Fišera iz 1961. godine, ide toliko daleko da tvrdi da bi, s obzirom na duboke strukturne tenzije u Evropi, do velikog rata verovatno došlo i bez sarajevskog atentata – možda povodom neke druge krize, u nekom drugom trenutku. Prema ovom tumačenju, atentat je samo ubrzao neizbežan sukob, a ne stvorio ga.
Dugoročni strukturni uzroci – „MAIN” faktori
Istoričari tradicionalno grupišu dugoročne uzroke Prvog svetskog rata u četiri međusobno povezane kategorije, često pamćene pod akronimom MAIN: militarizam, savezništva (alliances), imperijalizam i nacionalizam.
Militarizam
Trka u naoružanju
Krajem XIX i početkom XX veka, velike evropske sile ušle su u intenzivnu trku u naoružanju, posebno izraženu u pomorskom rivalstvu između Nemačke i Velike Britanije, koje su se takmičile u izgradnji sve modernijih ratnih brodova, uključujući čuvene bojne brodove tipa „Dreadnought”. Ovaj militaristički duh doveo je do naglog rasta vojnih budžeta i veličine stajaćih armija u gotovo svim velikim silama.
Uloga vojnih planova
Militarizam se ogledao i u postojanju detaljno razrađenih vojnih mobilizacijskih planova, poput nemačkog Šlifenovog plana, koji su predviđali izuzetno brzu i masovnu mobilizaciju čim bi rat izgledao neizbežan. Ovakvi planovi su, paradoksalno, sami po sebi postali faktor koji je gurao zemlje ka ratu, budući da je odlaganje mobilizacije predstavljalo strateški rizik.
Sistem vojnih saveza
Poreklo savezničkog sistema – Bizmarkova diplomatija
Koreni sistema evropskih saveza sežu još u period nakon ujedinjenja Nemačke 1871. godine, kada je nemački kancelar Oto fon Bizmark izgradio složenu mrežu diplomatskih sporazuma – uključujući Savez tri cara i kasnije Trojni savez sa Austrougarskom i Italijom iz 1882. godine – prvenstveno radi diplomatske izolacije Francuske i očuvanja mira u Evropi pod nemačkim vođstvom. Nakon Bizmarkove smene 1890. godine, njegovi naslednici nisu uspeli da održe tu ravnotežu, što je omogućilo zbliženje Francuske i Rusije, a potom i Velike Britanije, u suprotan blok koji će 1907. godine postati Trojna antanta.
Trojni savez i Antanta
Do 1914. godine, Evropa je bila podeljena u dva suprotstavljena vojna bloka. Trojni savez činile su Nemačka, Austrougarska i Italija, dok su Trojnu antantu (ili jednostavno Antantu) činile Francuska, Rusija i Velika Britanija. Ovi savezi, sklopljeni tokom prethodnih decenija radi međusobne odbrambene podrške, doveli su do toga da se lokalni sukob između dve zemlje gotovo automatski proširi na čitav kontinent.
Kako su savezi pretvorili regionalnu krizu u svetski rat
Upravo je sistem uzajamnih odbrambenih obaveza objasnio zašto je sukob koji je počeo kao spor između Austrougarske i Srbije, u roku od svega nedelju dana, uvukao u rat i Rusiju (kao zaštitnicu Srbije), Nemačku (kao saveznika Austrougarske), Francusku (kao saveznika Rusije) i Veliku Britaniju (zbog ugovorne obaveze da brani neutralnost Belgije).
Imperijalizam
Kolonijalno rivalstvo velikih sila
Tokom druge polovine XIX veka, evropske velike sile vodile su intenzivnu utakmicu za kolonije u Africi, Aziji i drugim delovima sveta. Ovo rivalstvo dovodilo je do periodičnih kriza – poput Prve i Druge marokanske krize, u kojima su Nemačka i Francuska bile na ivici otvorenog sukoba oko podele uticaja u severnoj Africi – koje su dodatno produbljivale međusobno nepoverenje velikih sila.
Nemačko nezadovoljstvo podelom sveta
Nemačka, koja je kao jedinstvena država nastala tek 1871. godine, smatrala je da je stigla „prekasno” na podelu kolonijalnog sveta u odnosu na Britaniju i Francusku, što je hranilo nemačke težnje za „mestom pod suncem” i doprinosilo napetostima sa etabliranim kolonijalnim silama.
Nacionalizam
Uspon nacionalističkih pokreta
Krajem XIX i početkom XX veka, čitavom Evropom, a posebno Balkanom, širio se snažan talas nacionalizma – težnje naroda da formiraju sopstvene, nezavisne nacionalne države ili da prošire postojeće granice na osnovu etničke pripadnosti stanovništva.
Balkan kao „burado baruta Evrope”
Zbog izuzetne etničke raznolikosti i sukobljenih teritorijalnih pretenzija posle povlačenja Osmanskog carstva, Balkansko poluostrvo je već pre 1914. godine steklo nadimak „bure baruta Evrope”. Balkanski ratovi 1912. i 1913. godine, u kojima je Srbija znatno proširila teritoriju i ugled na račun Osmanskog carstva, dodatno su zaoštrili odnose sa Austrougarskom, koja je srpski uspon doživljavala kao direktnu pretnju sopstvenim južnoslovenskim provincijama.
Balkanske krize koje su prethodile 1914. godini
Bosanska aneksiona kriza 1908. godine
Ozbiljna prethodnica sukoba iz 1914. godine bila je Bosanska aneksiona kriza, izazvana odlukom Austrougarske da 1908. godine formalno anektira Bosnu i Hercegovinu, koju je od 1878. godine, na osnovu odluka Berlinskog kongresa, samo vojno-administrativno upravljala, dok je formalno ostajala pod suverenitetom Osmanskog carstva. Ova aneksija izazvala je ogorčenje u Srbiji i Crnoj Gori, koje su i same polagale pravo na deo ovih teritorija.
Marokanske krize
Kao što je pomenuto, dve marokanske krize – 1905–1906. i 1911. godine – dovele su Nemačku u sukob interesa sa Francuskom (i posredno Britanijom) oko kolonijalnog uticaja u severnoj Africi, dodatno produbljujući podele između budućih ratnih blokova.
Balkanski ratovi 1912–1913.
Prvi balkanski rat (1912) doveo je do gotovo potpunog proterivanja Osmanskog carstva sa Balkana, dok je Drugi balkanski rat (1913) dodatno preraspodelio osvojene teritorije među pobedničkim balkanskim državama. Srbija je iz oba rata izašla znatno ojačana teritorijalno i vojno, što je u Beču izazvalo rastuću zabrinutost i traženje povoda za obračun sa srpskim uticajem u regionu.
Sarajevski atentat – neposredan povod rata
Poseta nadvojvode Franca Ferdinanda Sarajevu
Nadvojvoda Franc Ferdinand, prestolonaslednik Austrougarske, doputovao je u Sarajevo krajem juna 1914. godine radi prisustvovanja vojnim manevrima u Bosni i Hercegovini. Njegova poseta, zakazana simbolično na Vidovdan (28. jun) – dan sećanja na Kosovsku bitku, izuzetno osetljiv datum za srpski nacionalni identitet – dodatno je pojačala političku napetost povodom njegovog dolaska.
Ubistvo u Sarajevu
28. juna 1914. godine, član tajne organizacije „Mlada Bosna”, devetnaestogodišnji Gavrilo Princip, ubio je nadvojvodu Franca Ferdinanda i njegovu suprugu, vojvotkinju Sofiju Hotek, tokom njihove vožnje kroz Sarajevo. Ubistvu je prethodio i neuspeli pokušaj atentata bombom, koji je istog jutra izveo drugi član grupe, Nedeljko Čabrinović.
Uloga „Crne ruke”
Atentatorima je, prema istorijskim izvorima, pomogla srpska tajna organizacija „Crna ruka”, na čijem je čelu bio Dragutin Dimitrijević Apis, tadašnji načelnik vojno-obaveštajnog odseka srpskog generalštaba, uz podršku majora Vojislava Tankosića. Stepen zvanične umešanosti srpske vlade u samo planiranje atentata i danas je predmet istorijskih rasprava, budući da je premijer Nikola Pašić, prema pojedinim izvorima, imao nagoveštaje o pripremama, ali nije uspeo, ili nije želeo, da ih spreči na jasan i nedvosmislen način.
Franc Ferdinand kao protivnik rata
Istorijski paradoks čitavog događaja leži u činjenici da je sam Franc Ferdinand bio poznat kao protivnik ratne opcije protiv Srbije, zbog čega je njegova smrt, umesto da odloži sukob, zapravo oslabila poziciju umerenijih krugova u Beču i ojačala „ratnu stranku” koja je odavno tražila povod za obračun sa Srbijom.
Sudbinsko pogrešno skretanje
Jedan od najupečatljivijih detalja čitavog događaja jeste okolnost pod kojom je do samog ubistva došlo. Nakon što je istog jutra doživeo neuspeli pokušaj atentata bombom, nadvojvoda je odlučio da promeni plan i poseti ranjene u bolnici. General Oskar Poćorek, vojni guverner Bosne i Hercegovine, obećao je izmenu rute, ali o tome nije obavestio vozača Leopolda Lojku. Vozeći se nazad, Lojka je, prateći stari, već otkazani plan, kod Latinske ćuprije skrenuo u pogrešnu ulicu. Kada mu je Poćorek viknuo da je pogrešio, vozač je zaustavio automobil i pokušao da ubaci u rikverc – a vozilo se, spletom istorijskih okolnosti, zaustavilo tačno ispred poslastičarnice kod koje je, razočaran ranijim neuspehom, stajao Gavrilo Princip. Da nije došlo do ove greške, atentat gotovo sigurno ne bi bio izveden na način na koji jeste.
Kompletan vodič o tome ko je izvršio Sarajevski Atentat možete pročitati ovde.
Julska kriza 1914. godine
Austrougarski ultimatum Srbiji
Nakon perioda diplomatske pripreme i, ključno, dobijanja bezuslovne podrške Nemačke (poznate u istoriografiji kao „plavi ček”), Austrougarska je 23. jula 1914. godine uputila Srbiji izuzetno oštar ultimatum, sa rokom od 48 sati za odgovor, sadržan od deset tačaka koje su uključivale zahteve za gušenje antiaustrijske propagande i, sporno, direktno učešće austrougarskih zvaničnika u istrazi na teritoriji Srbije.
Srpski odgovor i delimično odbijanje
Srbija je 25. jula 1914. godine odgovorila na ultimatum, prihvativši gotovo sve zahteve, ali odbivši tačku koja bi austrougarskim službenicima omogućila direktno učešće u istrazi na srpskoj teritoriji, ocenjujući je kao kršenje sopstvenog suvereniteta. Istog dana, Srbija je proglasila opštu mobilizaciju, kao i Austrougarska.
Austrougarska objava rata – 28. jul 1914.
Ocenivši srpski odgovor kao nedovoljan, Austrougarska monarhija je 28. jula 1914. godine zvanično objavila rat Kraljevini Srbiji, a monitor „Bodrog” bombardovao je Beograd već sledećeg dana, čime je formalno počeo Prvi svetski rat.
Lančana reakcija saveza – avgust 1914.
Telegrami „Vili-Niki” – poslednji pokušaj mira
Uoči konačne eskalacije, nemački car Vilhelm II i ruski car Nikolaj II – rođaci koji su se u privatnoj prepisci obraćali nadimcima „Vili” i „Niki” – razmenili su niz očajničkih telegrama u poslednjim danima jula 1914. godine, pokušavajući da lično zaustave mobilizaciju i izbegnu rat između svojih carstava. Uprkos ovoj poslednjoj, ličnoj diplomatiji na najvišem nivou, mehanizmi vojne mobilizacije i savezničkih obaveza pokazali su se jačim od volje dvojice monarha da spreče sukob.
Ruska mobilizacija
Rusija, kao tradicionalni zaštitnik Srbije i pravoslavnih naroda na Balkanu, proglasila je opštu mobilizaciju 30. jula 1914. godine, što je Nemačka protumačila kao direktnu pretnju.
Nemačke objave rata Rusiji i Francuskoj
Nemačka je 1. avgusta 1914. godine objavila rat Rusiji, a 3. avgusta i Francuskoj, sprovodeći unapred pripremljeni Šlifenov plan, koji je predviđao brzi udar na Francusku kroz neutralnu Belgiju, pre nego što bi se Rusija u potpunosti mobilisala.
Britanski ulazak u rat
Nemačka invazija na neutralnu Belgiju, čiju je neutralnost Velika Britanija bila ugovorno obavezna da brani još od sporazuma iz 1839. godine, navela je Britaniju da 4. avgusta 1914. godine objavi rat Nemačkoj, čime je za manje od nedelju dana lokalni balkanski sukob prerastao u rat svih velikih evropskih sila.
Ko snosi najveću odgovornost za rat – istorijske debate
Verzajski ugovor i „ratna krivica”
Nakon završetka rata, Versajski mirovni ugovor iz 1919. godine u svom članu 231 formalno je pripisao glavnu odgovornost za izbijanje rata Nemačkoj i njenim saveznicima, što je poslužilo kao pravni osnov za nametanje ratnih reparacija. Ova takozvana klauzula o ratnoj krivici decenijama je izazivala ogorčenje u Nemačkoj i doprinela usponu revizionističkih političkih pokreta u periodu između dva rata.
Fišerova teza o nemačkoj ekspanzionističkoj politici
Nemački istoričar Fritc Fišer je 1961. godine, u svojoj knjizi „Posezanje za svetskom moći”, izneo kontroverznu tezu da je nemačko rukovodstvo svesno i unapred planiralo rat radi ostvarenja ekspanzionističkih ciljeva, izazivajući takozvanu „Fišerovu kontroverzu” u nemačkoj istoriografiji, koja je decenijama uticala na akademsku raspravu o pitanju odgovornosti.
Teza o „mesečarima” bez jasnog krivca
Suprotno tumačenje, popularizovano u novije vreme, posebno kroz knjigu istoričara Kristofera Klarka „Mesečari” (2012), zastupa tezu da nijedna evropska sila nije svesno i namerno želela sveopšti rat, već da su evropski lideri, poput mesečara, kroz niz pogrešnih procena, lošu komunikaciju i strukturne pritiske sistema saveza, „unesveš“ zakoračili u katastrofu koju niko u potpunosti nije predvideo niti želeo u tolikim razmerama.
Da li je Srbija odgovorna za rat
Pitanje odgovornosti Srbije, odnosno umešanosti dela njenih vojnih i obaveštajnih struktura u pripremu atentata, ostaje predmet istorijskih rasprava. Deo istoriografije, posebno onaj koji sledi Fišerovu tradiciju, srpsku ulogu smatra sporednom u odnosu na šire strukturne uzroke rata, dok drugi deo naglašava da je uloga „Crne ruke” i propust zvanične Srbije da spreči pripreme atentata predstavljala značajan doprinos eskalaciji krize, iako ne i uzrok rata u širem smislu.
Zašto je rat, jednom započet, tako brzo eskalirao
Nedostatak diplomatskih mehanizama za deeskalaciju
Za razliku od kasnijih perioda međunarodnih odnosa, Evropa 1914. godine nije raspolagala stalnim, funkcionalnim međunarodnim institucijama posvećenim sprečavanju sukoba, poput kasnije osnovanog Društva naroda. Diplomatska komunikacija između prestonica odvijala se sporo, često putem telegrama sa danima kašnjenja, što je otežavalo blagovremeno zaustavljanje eskalacije.
Kruta logika vojnih rasporeda
Jednom pokrenuti, vojni mobilizacijski planovi velikih sila, poput nemačkog Šlifenovog plana, bili su izuzetno rigidni i teško zaustavljivi, budući da su predviđali precizno tempirane rasporede pokreta miliona vojnika železnicom. Ova vojno-tehnička krutost dodatno je smanjivala prostor za diplomatsko rešenje krize nakon što bi mobilizacija jednom počela.
Uloga javnog mnjenja i štampe
Dodatni faktor koji je otežavao diplomatsko rešavanje krize bila je i uloga tadašnje štampe i javnog mnjenja u velikim evropskim prestonicama, koje su, podstaknute talasom nacionalizma, u danima uoči rata u više zemalja pozivale na odlučnu, pa i ratnu politiku, dodatno sužavajući prostor za manevar umerenijim političarima i diplomatama koji su možda i želeli izbeći sukob.
Neposredne posledice izbijanja rata
Od lokalnog sukoba do svetskog rata
Ono što je 28. jula 1914. godine počelo kao rat Austrougarske protiv Srbije, u roku od svega nedelju dana prerastao je u sukob koji je zahvatio najveće evropske sile, a tokom naredne četiri godine i deo Azije, Afrike i Bliskog istoka, kao i, od 1917. godine, Sjedinjene Američke Države, čime je rat zaista stekao svoje ime – Prvi svetski rat.
Dugoročni značaj razumevanja uzroka
Proučavanje uzroka Prvog svetskog rata od tada služi kao jedan od ključnih studija slučaja u međunarodnim odnosima o tome kako kombinacija strukturnih tenzija, krutih vojnih planova i niza pogrešnih diplomatskih procena može, i pored toga što ga pojedinačno nijedna od uključenih strana možda nije direktno želela u tolikim razmerama, dovesti do sukoba istorijskih razmera.
Sveobuhvatni vodič o tome koliko je ljudi poginulo u Prvom svetskom ratu pročitajte ovde.
Zaključak
Prvi svetski rat izazvala je kombinacija dubokih, dugoročnih strukturnih uzroka – militarizma, sistema suprotstavljenih vojnih saveza, imperijalnog rivalstva i uspona nacionalizma, posebno izraženog na Balkanu – i neposrednog povoda, Sarajevskog atentata od 28. juna 1914. godine, kojim je ubijen austrougarski prestolonaslednik Franc Ferdinand. Kroz Julsku krizu, koja je usledila tokom jula 1914. godine, sistem uzajamnih vojnih saveza pretvorio je lokalni sukob između Austrougarske i Srbije u rat svih velikih evropskih sila, formalno započet austrougarskom objavom rata Srbiji 28. jula 1914. godine. Pitanje ko snosi najveću odgovornost za ovu katastrofu i danas ostaje predmet istorijskih rasprava, u rasponu od teza o svesnoj nemačkoj ekspanzionističkoj politici do tumačenja da su evropski lideri, poput „mesečara”, nesvesno zakoračili u sukob čije razmere niko nije u potpunosti predvideo.
Najčešća pitanja o uzrocima Prvog svetskog rata (FAQ)
1. Šta je izazvalo Prvi svetski rat? Prvi svetski rat izazvala je kombinacija dugoročnih uzroka – militarizma, sistema vojnih saveza, imperijalizma i nacionalizma – i neposrednog povoda, Sarajevskog atentata iz juna 1914. godine.
2. Koja je razlika između uzroka i povoda Prvog svetskog rata? Uzroci su dugoročni, strukturni faktori koji su decenijama stvarali napetost u Evropi, dok je povod neposredan događaj – Sarajevski atentat – koji je pokrenuo lanac odluka koji je doveo do rata.
3. Kada se dogodio Sarajevski atentat? Atentat se dogodio 28. juna 1914. godine, kada je Gavrilo Princip ubio nadvojvodu Franca Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju.
4. Ko je izvršio Sarajevski atentat? Atentat je izvršio Gavrilo Princip, član tajne organizacije „Mlada Bosna”.
5. Ko je bila „Crna ruka”? „Crna ruka” je bila srpska tajna vojno-nacionalistička organizacija, na čijem je čelu bio Dragutin Dimitrijević Apis, koja je pomogla atentatorima u pripremi napada.
6. Kada je Prvi svetski rat zvanično počeo? Rat je zvanično počeo 28. jula 1914. godine, kada je Austrougarska objavila rat Srbiji.
7. Šta su „MAIN” faktori uzroka Prvog svetskog rata? To je akronim za četiri glavna dugoročna uzroka: militarizam, savezništva (alliances), imperijalizam i nacionalizam.
8. Koje su bile dve suprotstavljene vojne koalicije pre 1914. godine? To su bili Trojni savez (Nemačka, Austrougarska, Italija) i Antanta (Francuska, Rusija, Velika Britanija).
9. Zašto se sistem vojnih saveza smatra ključnim uzrokom rata? Zato što je pretvorio lokalni sukob između Austrougarske i Srbije u rat svih velikih evropskih sila, usled uzajamnih odbrambenih obaveza.
10. Šta je Bosanska aneksiona kriza? To je kriza izazvana austrougarskom aneksijom Bosne i Hercegovine 1908. godine, koja je zaoštrila odnose sa Srbijom i Crnom Gorom.
11. Kakvu su ulogu imali Balkanski ratovi u nastanku Prvog svetskog rata? Balkanski ratovi 1912–1913. godine znatno su ojačali Srbiju, što je u Austrougarskoj izazvalo strah i traženje povoda za obračun sa srpskim uticajem u regionu.
12. Šta je bio austrougarski ultimatum Srbiji? To je bio izuzetno oštar dokument upućen Srbiji 23. jula 1914. godine, sa rokom od 48 sati, čije je odbijanje jedne tačke poslužilo kao povod za objavu rata.
13. Da li je Srbija prihvatila austrougarski ultimatum? Srbija je prihvatila gotovo sve zahteve, ali je odbila tačku koja bi omogućila austrougarsko učešće u istrazi na srpskoj teritoriji.
14. Šta je Šlifenov plan? To je nemački vojni plan koji je predviđao brzi udar na Francusku kroz neutralnu Belgiju pre okončanja ruske mobilizacije.
15. Zašto se Velika Britanija priključila ratu? Zbog nemačke invazije na neutralnu Belgiju, čiju je neutralnost Britanija bila ugovorno obavezna da brani.
16. Ko je kriv za Prvi svetski rat prema Versajskom ugovoru? Versajski ugovor iz 1919. godine, u članu 231, formalno je pripisao glavnu odgovornost Nemačkoj i njenim saveznicima.
17. Šta je Fišerova teza o uzrocima rata? To je teza nemačkog istoričara Fritca Fišera iz 1961. godine, prema kojoj je nemačko rukovodstvo svesno planiralo rat radi ostvarenja ekspanzionističkih ciljeva.
18. Šta je teza o „mesečarima”? To je tumačenje, popularizovano knjigom Kristofera Klarka, prema kojem nijedna sila nije svesno želela sveopšti rat, već su evropski lideri kroz pogrešne procene „zalunjali” u sukob.
19. Da li je Franc Ferdinand bio pristalica rata protiv Srbije? Ne, nadvojvoda je bio poznat kao protivnik ratne opcije, pa je njegova smrt oslabila poziciju umerenijih krugova u Beču.
20. Da li je Nemačka podržala Austrougarsku pre objave rata? Da, Nemačka je Austrougarskoj pružila takozvani „plavi ček” – bezuslovnu podršku, uključujući i mogućnost vojne akcije protiv Srbije.
21. Zašto se Balkan naziva „buradom baruta Evrope”? Zbog izuzetne etničke raznolikosti i sukobljenih teritorijalnih pretenzija nastalih posle povlačenja Osmanskog carstva sa poluostrva.
22. Da li je Rusija odgovorna za eskalaciju krize? Ruska opšta mobilizacija od 30. jula 1914. godine, sprovedena u odbranu Srbije, protumačena je od strane Nemačke kao direktna pretnja, što je ubrzalo dalju eskalaciju.
23. Koliko je trajala Julska kriza? Julska kriza trajala je od Sarajevskog atentata 28. juna do britanske objave rata Nemačkoj 4. avgusta 1914. godine.
24. Da li je Prvi svetski rat mogao biti izbegnut? Prema mišljenju dela istoričara, rat nije bio neizbežan u tom konkretnom trenutku, ali su duboki strukturni uzroci činili neki oblik velikog evropskog sukoba veoma verovatnim pre ili kasnije.
25. Zašto se odgovornost za Prvi svetski rat i danas raspravlja? Zato što je reč o spoju dugoročnih, strukturnih faktora i niza pojedinačnih odluka donetih tokom svega nekoliko nedelja, pa istoričari već više od jednog veka nemaju jedinstven stav o tome koji faktor ili koja zemlja snosi najveću odgovornost.
26. Koliko je vremena prošlo od atentata do izbijanja svetskog rata? Od Sarajevskog atentata 28. juna do britanske objave rata Nemačkoj 4. avgusta 1914. godine prošlo je svega pet nedelja.
27. Kakvu je ulogu imala štampa u eskalaciji krize 1914. godine? Štampa i javno mnjenje u velikim evropskim prestonicama, podstaknuti nacionalizmom, u više zemalja su pozivali na odlučnu politiku, sužavajući prostor za diplomatsko rešenje krize.
28. Zašto se automobil nadvojvode Franca Ferdinanda zaustavio baš ispred atentatora? Zbog toga što je vozač, ne znajući za izmenu rute, pogrešno skrenuo kod Latinske ćuprije, a potom se, pokušavajući da se vrati unazad, vozilo ugasilo tačno ispred mesta gde je stajao Gavrilo Princip.
29. Ko je izgradio prvobitni sistem evropskih vojnih saveza? Sistem je izgradio nemački kancelar Oto fon Bizmark nakon 1871. godine, prvenstveno radi diplomatske izolacije Francuske, ali se posle njegove smene 1890. ravnoteža narušila i dovela do formiranja suprotstavljenih blokova.
30. Šta su telegrami „Vili-Niki”? To je prepiska između nemačkog cara Vilhelma II i ruskog cara Nikolaja II, rođaka koji su u poslednjim danima jula 1914. godine pokušali, bezuspešno, da lično zaustave mobilizaciju i izbegnu rat.
Kompletan vodič i sve ono što niste znali o Drugom svetskom ratu možete pročitati ovde.
Za dodatne sadržaje i teme, posetite Enciklo.rs.
4 thoughts on “Šta je izazvalo Prvi svetski rat? Uzroci, povod i put ka Velikom ratu”