Raspad Jugoslavije je naziv za proces postepenog razjedinjavanja Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ), koji se odvijao između 1991. i 1992. godine, a čije su posledice, kroz nekoliko ratova i dugotrajnu političku krizu, obeležile čitav prostor jugoistočne Evrope sve do kraja XX i početka XXI veka. Umesto mirne, dogovorene podele, raspad SFRJ pratio je niz ratova – u Sloveniji, Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i, kasnije, na Kosovu – koji se po broju žrtava i razmerama razaranja ubrajaju u najteže oružane sukobe u Evropi posle Drugog svetskog rata. U ovom tekstu detaljno, hronološki i činjenično objašnjavamo šta je tačno bio raspad Jugoslavije, koji su uzroci doveli do njega, kako se odvijao po republikama i kakve je dugoročne posledice ostavio na region.
Ovaj članak je deo serije evergreen tekstova o jugoslovenskoj istoriji i direktno se nadovezuje na tekstove o SFRJ i njenom nastanku, republikama SFRJ, Josipu Brozu Titu i Slobodanu Miloševiću, čija je uloga u poslednjoj deceniji postojanja zajedničke države bila jedna od ključnih.
Osnovni podaci o raspadu Jugoslavije
- Period odvijanja: 1991–1992. godina (uz dugoročne posledice do kraja 1990-ih i početka 2000-ih)
- Država koja se raspala: Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ)
- Broj republika koje su proglasile nezavisnost: četiri – Slovenija, Hrvatska, Makedonija i Bosna i Hercegovina
- Republike koje su ostale u zajedničkoj državi: Srbija i Crna Gora, koje su 1992. godine formirale Saveznu Republiku Jugoslaviju (SRJ)
- Ratovi tokom raspada: rat u Sloveniji (1991), rat u Hrvatskoj (1991–1995), rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995), sukob na Kosovu (1998–1999)
- Procenjeni broj žrtava rata u Bosni i Hercegovini: oko 100.000 ljudi
- Ključni mirovni sporazum: Dejtonski sporazum, potpisan 14. decembra 1995. godine
- Nadležni međunarodni sud za ratne zločine: Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) u Hagu
Zašto je raspad Jugoslavije ključan za razumevanje savremenog Balkana
Raspad SFRJ predstavlja jedan od najznačajnijih geopolitičkih događaja u Evropi nakon pada Berlinskog zida, budući da je iz jedne federativne države nastalo sedam nezavisnih država – proces koji je, za razliku od relativno mirnog raspada Čehoslovačke iste 1992. godine, bio praćen otvorenim ratovima, etničkim čišćenjima i, u slučaju Srebrenice, presudom za genocid. Razumevanje ovog procesa ključno je za sagledavanje savremenih odnosa, spornih pitanja i političke karte čitavog regiona jugoistočne Evrope.
Dugoročni uzroci raspada Jugoslavije
Nacionalna pitanja nerešena još od stvaranja federacije
Iako je SFRJ, formalno počivala na principu ravnopravnosti šest republika i „bratstva i jedinstva” naroda, brojna nacionalna pitanja – uključujući status Kosova, odnos centra i republika, kao i ekonomske razlike između razvijenijeg severa i manje razvijenog juga zemlje, nikada nisu bila u potpunosti rešena, već su decenijama tinjala ispod površine.
Smrt Josipa Broza Tita 1980. godine
Prekretnicu u slabljenju jedinstva federacije predstavlja smrt Josipa Broza Tita 4. maja 1980. godine, čiji je lični autoritet do tada u velikoj meri kompenzovao slabosti decentralizovanog sistema uspostavljenog Ustavom iz 1974. godine. Nakon njegove smrti, funkciju šefa države preuzelo je kolektivno Predsedništvo SFRJ, sastavljeno od predstavnika svih republika i pokrajina, koje se pokazalo znatno manje efikasnim u prevazilaženju političkih i ekonomskih kriza.
Ekonomska kriza 1980-ih godina
Tokom 1980-ih godina, Jugoslavija se suočila sa ozbiljnom ekonomskom krizom – rastućim spoljnim dugom, visokom inflacijom (koja je krajem decenije prerasla u hiperinflaciju) i sve izraženijom nezaposlenošću. Ova kriza dodatno je pojačala postojeće tenzije oko raspodele sredstava između razvijenijih i manje razvijenih republika, produbljujući međurepubličke sporove.
Uspon nacionalizma i slabljenje Saveza komunista
Krajem 1980-ih godina, u svim republikama sve više je jačala nacionalistička retorika, delom i kao posledica slabljenja ideološkog jedinstva Saveza komunista Jugoslavije, koji se na svom Četrnaestom vanrednom kongresu 1990. godine praktično raspao, nakon što su delegacije Slovenije i Hrvatske napustile kongres usled neslaganja sa srpskom delegacijom.
Prvi višestranački izbori i jačanje separatizma
Izbori u republikama 1990. godine
Tokom 1990. godine, u svim republikama SFRJ, osim u Srbiji i Crnoj Gori, održani su prvi višestranački izbori, na kojima su komunisti izgubili vlast u korist novoformiranih, pretežno nacionalno orijentisanih stranaka. U Srbiji i Crnoj Gori, na vlasti su ostali Slobodan Milošević i njemu bliski politički akteri, čija je uloga u ovom periodu detaljno opisana u posebnom tekstu.
Referendumi o nezavisnosti
Kao neposredna priprema za osamostaljenje, pojedine republike sprovele su referendume o nezavisnosti – Slovenija 23. decembra 1990. godine, a Hrvatska 19. maja 1991. godine – na kojima se ogromna većina izašlih birača izjasnila za odvajanje od SFRJ.
Proglašenje nezavisnosti Slovenije i Hrvatske 1991. godine
Dogovor u Zagrebu 22. juna 1991.
Neposredno pred proglašenje nezavisnosti, čelnici Slovenije i Hrvatske – predsednici Milan Kučan i Franjo Tuđman, uz predsednike vlada Lojzeta Peterleta i Josipa Manolića – sastali su se u Zagrebu 22. juna 1991. godine, kako bi uskladili istovremeno proglašenje nezavisnosti od SFRJ.
Deklaracije o nezavisnosti od 25. juna 1991.
Skupština Slovenije i Sabor Hrvatske proglasili su odvajanje od SFRJ 25. juna 1991. godine. Istog dana, Savezno veće Skupštine SFRJ ovakve odluke proglasilo je pravno ništavnim, dok je savezna vlada, na čelu sa predsednikom Antom Markovićem, naredila saveznim snagama da preuzmu kontrolu nad graničnim prelazima prema Italiji, Austriji i Mađarskoj.
Desetodnevni rat u Sloveniji
Pokušaj Jugoslovenske narodne armije (JNA) da vojno spreči osamostaljenje Slovenije doveo je do kratkog oružanog sukoba, poznatog kao „Desetodnevni rat”, koji je trajao od 27. juna do 7. jula 1991. godine. Zahvaljujući nacionalnoj homogenosti Slovenije i ograničenom broju žrtava, ovaj sukob relativno brzo je okončan Brionskim sporazumom, kojim je dogovoreno privremeno zamrzavanje proglašenja nezavisnosti Slovenije i Hrvatske na tri meseca, kao i povlačenje JNA sa slovenačke teritorije.
Rat u Hrvatskoj (1991–1995)
Pobuna Srba u Hrvatskoj
Za razliku od Slovenije, Hrvatska je imala znatno brojniju srpsku manjinu, koncentrisanu pretežno u krajevima Like, Korduna, Banije i istočne Slavonije. Deo srpskog stanovništva u Hrvatskoj protivio se osamostaljenju republike i, uz podršku Beograda i JNA, proglasio je Republiku Srpsku Krajinu, što je označilo početak otvorenog oružanog sukoba u Hrvatskoj tokom leta i jeseni 1991. godine.
Vukovar i Dubrovnik
Rat u Hrvatskoj obeležila je posebno teška opsada Vukovara, koja je trajala tri meseca, od avgusta do 18. novembra 1991. godine, kada su srpske snage i JNA preuzele kontrolu nad gradom. Grad, koji je pre rata imao oko 44.600 stanovnika, bio je gotovo potpuno razrušen, a stradalo je nekoliko stotina civila i branilaca. Nekoliko dana nakon pada grada, 20. novembra 1991. godine, na obližnjoj farmi Ovčara ubijeno je preko 200 hrvatskih ratnih zarobljenika i civila izvedenih iz gradske bolnice – zločin koji je pred Haškim tribunalom kasnije kvalifikovan kao ratni zločin. Paralelno se odvijala i opsada istorijskog grada Dubrovnika, koju je JNA sprovodila sa kopna, mora i vazduha.
Simbolika pada Vukovara
Zbog razmera stradanja i potpunog razaranja, pad Vukovara 18. novembra obeležava se u Hrvatskoj kao Dan sećanja na žrtve Domovinskog rata, a grad je postao jedan od najprepoznatljivijih simbola stradanja civilnog stanovništva tokom čitavog perioda raspada Jugoslavije.
Vojno-redarstvena akcija „Oluja” i egzodus srpskog stanovništva 1995. godine
Rat u Hrvatskoj okončan je avgusta 1995. godine, kada je hrvatska vojska sprovela vojno-redarstvene operacije „Bljesak” (maj 1995) i „Oluja” (počela u zoru 4. avgusta 1995. godine), kojima je povratila kontrolu nad teritorijom koju je od 1991. držala samoproglašena Republika Srpska Krajina.
Razmere izbeglištva srpskog stanovništva
Akcija „Oluja” izazvala je masovni egzodus srpskog civilnog stanovništva iz Krajine – prema podacima Dokumentaciono-informacionog centra „Veritas”, u samo nekoliko dana proterano je preko 220.000 Srba, dok pojedini izvori i udruženja izbeglih ovaj broj procenjuju i na oko 250.000 ljudi. Prema istim izvorima, tokom same operacije i u danima koji su usledili, ubijeno je ili nestalo između 1.800 i 2.000 srpskih civila i vojnika, uključujući i zločin kod fabrike „Kneževo” (Knežopoljka), gde je ubijeno 44, a ranjeno 38 civila. Srbija i Republika Srpska svake godine 4. avgusta obeležavaju Dan sećanja na stradale i prognane u „Oluji”.
Pravna kvalifikacija: osuda pa oslobađajuća presuda
Pitanje pravne kvalifikacije „Oluje” pred Haškim tribunalom prošlo je kroz dve suprotne faze. U prvostepenoj presudi iz aprila 2011. godine, sudsko veće je zaključilo da je operacija predstavljala udruženi zločinački poduhvat, na čijem čelu je bio predsednik Hrvatske Franjo Tuđman, sa ciljem „prisilnog i trajnog uklanjanja srpskog stanovništva”, i na osnovu toga osudilo generala Antu Gotovinu na 24, a generala Mladena Markača na 18 godina zatvora, dok je general Ivan Čermak oslobođen. Međutim, Žalbeno veće Haškog tribunala je 16. novembra 2012. godine, glasovima tri prema dva, poništilo prvostepenu presudu i oslobodilo Gotovinu i Markača po svim tačkama optužnice, ocenivši da postojanje udruženog zločinačkog poduhvata nije dokazano van razumne sumnje. Važno je naglasiti da žalbena presuda nije osporila utvrđene činjenice o razmerama stradanja i proterivanja srpskog civilnog stanovništva – osporena je isključivo krivična odgovornost dvojice generala za taj ishod.
Podeljene ocene i danas
Oslobađajuća presuda iz 2012. godine u Hrvatskoj je dočekana sa olakšanjem i slavljem, dok je u Srbiji i kod predstavnika srpskih udruženja izbeglih izazvala ogorčenje, budući da deo njih „Oluju” i danas opisuje kao etničko čišćenje, uprkos tome što je sud, u konačnoj i pravosnažnoj presudi, odbacio postojanje organizovanog plana progona na nivou državnog i vojnog vrha Hrvatske.
Rat u Bosni i Hercegovini (1992–1995)
Referendum o nezavisnosti i podeljena podrška
Nakon referenduma o nezavisnosti održanog u februaru i martu 1992. godine, na kojem je učešće u velikoj meri bojkotovao bosanskosrpski deo stanovništva, Republika Bosna i Hercegovina proglasila je nezavisnost 3. marta 1992. godine, koja je međunarodno priznata 6. aprila 1992. godine.
Početak rata i opsada Sarajeva
Istog dana kada je stiglo međunarodno priznanje, bosanski Srbi su proglasili sopstvenu Republiku Srpsku i otpočeli opsadu Sarajeva, čime je počeo najkrvaviji od svih ratova tokom raspada Jugoslavije. Zbog izrazito mešovite nacionalne strukture stanovništva – oko 43% bosanskih Muslimana (Bošnjaka), 33% bosanskih Srba i 17% bosanskih Hrvata – rat u Bosni i Hercegovini vođen je između sve tri zajednice, uz brojne promene saveza tokom sukoba.
Sveobuhvatni vodič o ratu u Bosni i Hercegovini pročitajte ovde.
Masakr u Srebrenici i presuda za genocid
Najteži pojedinačni zločin tokom čitavog raspada Jugoslavije dogodio se u julu 1995. godine u Srebrenici, kada su snage bosanskih Srba pod komandom generala Ratka Mladića ubile više hiljada bošnjačkih muškaraca i dečaka. Ovaj strašan zločin Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju je u više presuda (uključujući slučaj protiv generala Radislava Krstića iz 2004. godine) pravno kvalifikovao kao genocid, a ovu kvalifikaciju je potvrdio i Međunarodni sud pravde 2007. godine, u sporu koji je Bosna i Hercegovina vodila protiv Srbije. Reč je o jednom od retkih slučajeva iz čitavog perioda raspada Jugoslavije u kojem postoji pravosnažna sudska presuda o ovoj konkretnoj pravnoj kvalifikaciji, doneta od strane dva različita međunarodna suda.
Dejtonski sporazum 1995. godine
Rat u Bosni i Hercegovini okončan je Dejtonskim mirovnim sporazumom, parafiranim 21. novembra, a zvanično potpisanim u Parizu 14. decembra 1995. godine, kojim je uspostavljeno složeno državno uređenje sastavljeno od dva entiteta – Federacije Bosne i Hercegovine i Republike Srpske – uz poseban status distrikta Brčko.
Kompletan vodič o tome šta je bio Dejtonski sporazum pročitajte ovde.
Proglašenje nezavisnosti Makedonije
Mirno osamostaljenje
Za razliku od Slovenije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine, Makedonija je proglasila nezavisnost 8. septembra 1991. godine, na osnovu referenduma, i to na relativno miran način, bez šireg oružanog sukoba sa saveznim snagama, iako je njeno međunarodno priznanje i prijem u Ujedinjene nacije dodatno usporen zbog grčkih prigovora na naziv „Makedonija”, pa je zemlja u UN primljena tek 8. aprila 1993. godine, privremeno pod referencom „Bivša Jugoslovenska Republika Makedonija”.
Formiranje Savezne Republike Jugoslavije
Srbija i Crna Gora u zajedničkoj državi
Nakon što su se četiri republike osamostalile, preostale dve republike – Srbija i Crna Gora – 27. aprila 1992. godine formirale su Saveznu Republiku Jugoslaviju (SRJ), koja je sebe predstavljala kao pravnog naslednika SFRJ, što međunarodna zajednica nije priznala, insistirajući da je SFRJ prestala da postoji bez jedinstvenog pravnog naslednika.
Kasnija sudbina Savezne Republike Jugoslavije
SRJ je 2003. godine preimenovana u labaviju državnu zajednicu Srbija i Crna Gora, koja je potom prestala da postoji 2006. godine, nakon referenduma o nezavisnosti Crne Gore održanog 21. maja te godine.
Rat na Kosovu (1998–1999)
Poslednja faza raspada
Iako se većina istoričara slaže da je glavni talas raspada SFRJ okončan do 1992. godine, sukob na Kosovu 1998–1999. godine, između srpskih bezbednosnih snaga i Oslobodilačke vojske Kosova (OVK), i NATO bombardovanje Savezne Republike Jugoslavije 1999. godine, često se navode kao poslednja, zakasnela faza istog šireg procesa raspada jugoslovenske federacije, budući da je i ovaj sukob proistekao iz istog, nerešenog nacionalnog pitanja koje je decenijama postojalo unutar SFRJ.
Kosovo kao poslednja nezavisna država
Proces je konačno okončan 2008. godine, kada je Kosovo, nekadašnja autonomna pokrajina u sastavu Srbije, jednostrano proglasilo nezavisnost – čin koji do danas nije univerzalno međunarodno priznat, uključujući i od strane same Srbije.
Kompletna hronologija o NATO agresiji na Srbiju 1999. godine pročitajte ovde.
Uloga međunarodne zajednice u raspadu Jugoslavije
Rano priznanje Nemačke
Značajnu i spornu ulogu u dinamici raspada odigralo je i rano priznanje nezavisnosti Slovenije i Hrvatske od strane Nemačke, još krajem 1991. godine, pre nego što je čitava Evropska zajednica uskladila zajednički stav. Deo analitičara i političara, uključujući i pojedine nemačke političare, kasnije je kritikovao ovakav potez kao preuranjen i doprinoseći eskalaciji sukoba, dok drugi smatraju da je priznanje samo potvrdilo već postojeću, neizbežnu stvarnost raspada federacije.
Rezolucije Saveta bezbednosti UN
Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija usvojio je 27. novembra 1991. godine Rezoluciju 721, kojom je utrt put uspostavljanju mirovnih operacija UN na teritoriji bivše Jugoslavije, a tokom narednih godina usledio je i čitav niz drugih rezolucija koje su regulisale mirovne misije, sankcije i embargo na oružje prema stranama u sukobu.
Formiranje Haškog tribunala
Kao odgovor na razmere ratnih zločina počinjenih tokom sukoba, Savet bezbednosti UN je 1993. godine osnovao Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju (MKSJ), sa sedištem u Hagu, čiji je zadatak bio da procesuira lica odgovorna za teška kršenja međunarodnog humanitarnog prava počinjena na teritoriji bivše SFRJ od 1991. godine, uključujući i suđenje Slobodanu Miloševiću, opisano u posebnom tekstu.
Posledice raspada Jugoslavije
Ljudske i materijalne žrtve
Prema procenama istraživača, ukupan broj žrtava svih ratova vođenih tokom raspada Jugoslavije premašuje stotinu hiljada ljudi, dok je broj izbeglih i raseljenih lica sa svih strana sukoba dostigao nekoliko miliona, što ovaj proces čini jednim od najtežih humanitarnih kriza u Evropi u drugoj polovini XX veka.
Broj izbeglica u Saveznoj Republici Jugoslaviji
Prema zvaničnom popisu izbeglica sprovedenom u Saveznoj Republici Jugoslaviji tokom 1996. godine, u zemlju je izbeglo gotovo 646.000 lica, od čega je njih preko 565.000 imalo zvanični status izbeglica – najveća pojedinačna izbeglička populacija nastala raspadom bivše Jugoslavije, koja je u tom trenutku činila oko 6% ukupnog stanovništva tadašnje SRJ. Najveći broj ovih ljudi, prema istom istraživanju, sklonište je pronašao kod rodbine i prijatelja, bez formalnog smeštaja u izbegličkim centrima.
Nastanak sedam novih država
Na teritoriji šest nekadašnjih republika SFRJ, opisanih detaljnije u posebnom tekstu, danas postoji sedam nezavisnih država: Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Srbija, Crna Gora, Severna Makedonija (koja je 2019. godine promenila ustavni naziv nakon spora sa Grčkom) i Kosovo.
Dugoročne posledice po region
Raspad Jugoslavije ostavio je dugotrajne posledice na region – od nerešenih graničnih i statusnih pitanja, preko sporog ekonomskog oporavka pojedinih delova bivše federacije, do različitog tempa evropskih integracija svake od novonastalih država, pri čemu je Slovenija, kao ekonomski najrazvijenija bivša republika, najbrže napredovala ka članstvu u Evropskoj uniji, dok su druge zemlje regiona taj proces još uvek u različitim fazama.
Ocene istoričara o uzrocima i karakteru raspada
Neizbežna dezintegracija ili posledica spoljnih intervencija?
Ocene o tome šta je tačno izazvalo raspad Jugoslavije i dalje se razlikuju među istoričarima i politikolozima. Jedan pravac tumačenja naglašava unutrašnje uzroke – decenijama nerešena nacionalna pitanja, ekonomsku krizu i uspon nacionalizma nakon Titove smrti – kao presudne za raspad federacije. Drugi pravac više pažnje posvećuje ulozi spoljnih aktera, uključujući rano priznanje pojedinih republika od strane zapadnih sila, kao faktoru koji je ubrzao i zaoštrio proces koji bi se, prema ovom tumačenju, možda odvijao sporije ili na drugačiji način.
Poređenje sa raspadom Čehoslovačke
Raspad Jugoslavije često se u komparativnoj literaturi suprotstavlja mirnom razdvajanju Čehoslovačke na Češku i Slovačku 1. januara 1993. godine, poznatom kao „Baršunasti razvod”, kako bi se istakla izuzetnost i tragičnost načina na koji se odvio jugoslovenski raspad, obeležen otvorenim ratovima umesto mirnog, dogovorenog razdvajanja.
Uloga medija i propagande
Tokom čitavog perioda raspada, državni i republički mediji u pojedinim delovima bivše Jugoslavije imali su značajnu ulogu u širenju nacionalističke propagande i međusobnog nepoverenja između naroda, što je, prema oceni brojnih istraživača, dodatno pogoršalo već postojeće tenzije i olakšalo mobilizaciju stanovništva za učešće u ratnim sukobima.
Uloga JNA u procesu raspada
Od savezne armije do oruđa jedne strane u sukobu
Jugoslovenska narodna armija (JNA), zamišljena kao odbrambena snaga cele federacije, tokom 1991. i 1992. godine postepeno je izgubila svoj opštejugoslovenski karakter, budući da su vojnici i oficiri poreklom iz Slovenije, Hrvatske i drugih republika masovno napuštali njene redove, dok je njeno rukovodstvo sve više delovalo u skladu sa politikom Beograda. Ovaj proces transformacije JNA iz savezne u pretežno srpsku vojnu silu bio je jedan od ključnih vojnih aspekata raspada federacije.
Zaključak
Raspad Jugoslavije predstavlja proces razjedinjavanja SFRJ koji se odvijao između 1991. i 1992. godine, kada su Slovenija, Hrvatska, Makedonija i Bosna i Hercegovina proglasile nezavisnost, dok su Srbija i Crna Gora formirale Saveznu Republiku Jugoslaviju. Za razliku od mirnih primera razdvajanja poput Čehoslovačke, jugoslovenski raspad pratio je niz krvavih ratova – u Sloveniji, Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini i, u svojoj poslednjoj fazi, na Kosovu – koji su odneli više od sto hiljada života i ostavili duboke, dugoročne posledice na politički, ekonomski i društveni razvoj čitavog regiona jugoistočne Evrope. Razumevanje uzroka, toka i posledica ovog procesa ključno je za sagledavanje savremene političke karte Balkana i odnosa među državama nastalim na teritoriji nekadašnje zajedničke jugoslovenske federacije.
Sveobuhvatni vodič kroz istoriju Jugoslavije u 20. veku možete pročitati ovde.
Najčešća pitanja o raspadu Jugoslavije (FAQ)
1. Šta je bio raspad Jugoslavije? Raspad Jugoslavije je proces razjedinjavanja SFRJ tokom 1991–1992. godine, u kojem su četiri republike proglasile nezavisnost, dok su Srbija i Crna Gora ostale u zajedničkoj državi.
2. Kada je počeo raspad Jugoslavije? Formalno je počeo 25. juna 1991. godine, kada su Slovenija i Hrvatska proglasile nezavisnost od SFRJ.
3. Koje su republike prve proglasile nezavisnost? Prve su bile Slovenija i Hrvatska, obe 25. juna 1991. godine.
4. Šta je Desetodnevni rat? To je kratak oružani sukob u Sloveniji, između JNA i slovenačke Teritorijalne odbrane, koji je trajao od 27. juna do 7. jula 1991. godine.
5. Zašto je rat u Hrvatskoj bio duži i teži od rata u Sloveniji? Zato što je Hrvatska imala znatno brojniju srpsku manjinu, koja je uz podršku JNA proglasila samostalnu Republiku Srpsku Krajinu, što je dovelo do dugotrajnog oružanog sukoba do 1995. godine.
6. Kada je Bosna i Hercegovina proglasila nezavisnost? Nezavisnost je proglašena 3. marta 1992. godine, a međunarodno je priznata 6. aprila iste godine.
7. Šta se dogodilo neposredno nakon priznanja nezavisnosti Bosne i Hercegovine? Bosanski Srbi su proglasili Republiku Srpsku i započeli opsadu Sarajeva, čime je počeo rat u Bosni i Hercegovini.
8. Koliko je ljudi stradalo u ratu u Bosni i Hercegovini? Procenjuje se da je stradalo oko 100.000 ljudi.
9. Šta se dogodilo u Srebrenici i zašto se naziva genocidom? U julu 1995. godine snage bosanskih Srba ubile su više hiljada bošnjačkih muškaraca i dečaka, a ovaj zločin je pravno kvalifikovan kao genocid presudama Haškog tribunala i Međunarodnog suda pravde.
10. Kada je i gde potpisan Dejtonski sporazum? Dejtonski mirovni sporazum zvanično je potpisan u Parizu 14. decembra 1995. godine, čime je okončan rat u Bosni i Hercegovini.
11. Kada je Makedonija proglasila nezavisnost? Makedonija je nezavisnost proglasila 8. septembra 1991. godine, na relativno miran način.
12. Zašto je prijem Makedonije u UN bio usporen? Zbog prigovora Grčke na naziv „Makedonija”, zemlja je u UN primljena tek 1993. godine, pod privremenom referencom.
13. Šta je nastalo od Srbije i Crne Gore nakon raspada SFRJ? Srbija i Crna Gora su 1992. godine formirale Saveznu Republiku Jugoslaviju (SRJ), koja je kasnije, 2003. godine, preimenovana u državnu zajednicu Srbija i Crna Gora.
14. Kada je Crna Gora postala nezavisna? Crna Gora je nezavisnost proglasila nakon referenduma održanog 21. maja 2006. godine.
15. Da li se rat na Kosovu smatra delom raspada Jugoslavije? Da, sukob na Kosovu 1998–1999. godine i kasnije proglašenje nezavisnosti 2008. godine često se smatraju poslednjom fazom istog šireg procesa raspada SFRJ.
16. Ko je osnovao Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju? Tribunal je 1993. godine osnovao Savet bezbednosti Ujedinjenih nacija, sa sedištem u Hagu.
17. Kakvu je ulogu imala Nemačka u raspadu Jugoslavije? Nemačka je krajem 1991. godine prva priznala nezavisnost Slovenije i Hrvatske, što pojedini analitičari smatraju potezom koji je doprineo eskalaciji sukoba.
18. Koliko je država nastalo raspadom SFRJ? Nastalo je sedam nezavisnih država: Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina, Srbija, Crna Gora, Severna Makedonija i Kosovo.
19. Da li se raspad Jugoslavije razlikuje od raspada Čehoslovačke? Da, raspad Čehoslovačke 1993. godine odvijao se mirnim putem, dok je raspad Jugoslavije pratio niz ratova i etničkih sukoba.
20. Koji su glavni uzroci raspada Jugoslavije? Glavni uzroci uključuju nerešena nacionalna pitanja, ekonomsku krizu 1980-ih godina, slabljenje jedinstva nakon smrti Josipa Broza Tita i uspon nacionalizma u svim republikama.
21. Šta se dogodilo sa Jugoslovenskom narodnom armijom tokom raspada? JNA je, uz sve slabiji jedinstveni komandni sistem, učestvovala u sukobima u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, pre nego što je transformisana u vojsku Savezne Republike Jugoslavije.
22. Da li su svi ratovi tokom raspada Jugoslavije bili istog intenziteta? Ne, rat u Sloveniji trajao je svega deset dana sa malim brojem žrtava, dok su ratovi u Hrvatskoj i posebno u Bosni i Hercegovini bili znatno duži i krvaviji.
23. Ko je bio predsednik savezne vlade SFRJ u vreme raspada? Poslednji predsednik Saveznog izvršnog veća SFRJ bio je Ante Marković.
24. Da li je raspad Jugoslavije formalno priznat kao pravni kontinuitet neke od država? Ne u potpunosti – međunarodna zajednica nije prihvatila tvrdnju Savezne Republike Jugoslavije da je jedini pravni naslednik SFRJ, smatrajući da je SFRJ prestala da postoji bez jedinstvenog naslednika.
25. Zašto se raspad Jugoslavije smatra jednim od najznačajnijih događaja evropske istorije kasnog XX veka? Zato što je iz jedne federativne države nastalo sedam novih, a proces je bio praćen ratovima, etničkim čišćenjima i genocidom, čije posledice i danas oblikuju politički i društveni život čitavog regiona jugoistočne Evrope.
26. Kada je pao Vukovar i zašto je taj događaj toliko simboličan? Vukovar je pao 18. novembra 1991. godine, nakon tromesečne opsade i gotovo potpunog razaranja grada, a datum se u Hrvatskoj obeležava kao Dan sećanja na žrtve Domovinskog rata.
27. Koliko je ljudi izbeglo u Saveznu Republiku Jugoslaviju tokom ratova? Prema popisu iz 1996. godine, u SRJ je izbeglo gotovo 646.000 lica, od kojih je preko 565.000 imalo zvanični status izbeglica.
28. Šta je akcija „Oluja” i koliko je Srba proterano tokom nje? „Oluja” je vojno-redarstvena akcija hrvatske vojske iz avgusta 1995. godine kojom je povraćena kontrola nad teritorijom Republike Srpske Krajine, tokom koje je proterano preko 220.000, a prema pojedinim procenama i do 250.000 Srba, dok je između 1.800 i 2.000 ljudi ubijeno ili nestalo.
29. Da li su hrvatski generali osuđeni za „Oluju”? Prvostepenom presudom iz 2011. godine generali Gotovina i Markač bili su osuđeni za udruženi zločinački poduhvat, ali ih je Žalbeno veće Haškog tribunala 2012. godine oslobodilo svih optužbi, iako utvrđene činjenice o razmerama izbeglištva i stradanja nisu osporene.
Za dodatne sadržaje i teme, posetite Enciklo.rs.
2 thoughts on “Šta je bio raspad Jugoslavije? Potpuna hronologija, uzroci i posledice”